6 кыыыыыыыыска ысте
Сверь числа и знаки с фото.
- Құрамында «ине», «ит», «көз» сөздері бар фразеологизмдерді қатыстырып, 6 сөйлем жазыңдар.
Қысқаша жауабы (6 сөйлем):
- Мереке күні алаңда ине шаншар жер жоқ еді.
- Жиында ол ине жұтқан иттей орнында отыра алмады.
- Біздің ауыл ит өлген жерде орналасқан.
- Ол ит арқасы қиянда тұрады.
- Мен мұғалімнің сөзін көз жазбай тыңдадым.
- Жаңа оқушы бірден көзге түсті.
Қалай ойлау керек:
Фразеологизм — бұл тұрақты сөз тіркесі, оның мағынасы құрамындағы сөздердің жеке мағынасынан құралмайды. Мысалы, «ит өлген жер» дегенді «ит өлген жер» деп түсінбейміз, бұл — «өте алыс жер» дегені.
Қадамдар:
- Керекті сөзді тап. Әр фразеологизмнің құрамында «ине», «ит» немесе «көз» болуы керек. Бір тіркесте екі сөз де кездесуі мүмкін: «ине жұтқан иттей».
- Мағынасын анықта. Фразеологизмді сөзбе-сөз емес, ауыспалы мағынасымен түсін.
- Сөйлем құр. Сол мағынаға сай өмірлік жағдай ойлап, фразеологизмді сол қалпында қой. Сөзін ауыстырма, жалғауын бұзба.
- Тексер. 6 сөйлем бар ма, әр сөйлемде фразеологизм бар ма, керекті сөздер қамтылды ма — соны тексер.
Кесте:
| Фразеологизм | Мағынасы |
|---|---|
| ине шаншар жер жоқ | өте тығыз, адам көп |
| ине жұтқан иттей | мазасызданып, орнында отыра алмау |
| ит өлген жер | өте алыс жер |
| ит арқасы қиян | өте алыс |
| көз жазбай | көзін алмай, үнемі қарап |
| көзге түсу | байқалу, назарға ілігу |
Тексеру: 1–2-сөйлемде «ине», 2–4-сөйлемде «ит», 5–6-сөйлемде «көз» бар. Барлығы 6 сөйлем, әрқайсысында фразеологизм қолданылған.
Бұл — бір үлгі; маңыздысы — фразеологизмді өзгертпей, мағынасына сай қолдану.
Обсуждение
12 сообщенийКөз сөзі бар тағы бір мысал келтір
Мысал:
«Ол көз қырын салып қана өтіп бара жатқан автобусты байқады.»
Мағынасы: «көз қырын салу» — анық қарамай, жалт етіп, қырынан ғана көз жүгірту.
Тағы екі нұсқа:
- «Мұғалім сыныпты көз қиығында ұстап отырды.» — яғни байқамай қалмай, үнемі бақылап отырды.
- «Ол көзі ашық, көкірегі ояу адам.» — сауатты, білімді, ой-өрісі кең адам дегені.
Есіңде болсын: фразеологизмді сөзбе-сөз аударуға болмайды — «көз қырын салу» дегенді «көздің шетін салу» деп түсінбейміз. Сөйлем құрғанда тіркесті дәл сол қалпында, жалғауын бұзбай қолдан: «көзі ашық» деп айтсақ, «көз ашық» деп өзгертпейміз.
Осылай өз сөйлеміңмен тағы бір нұсқа жасап көр — мен тексеремін.
Басқа ысте
Түсіндім, басқа нұсқа керек. Тек нақтылап алайын: «көз» сөзімен тағы бір басқа мысал керек пе, әлде басқа сөзге (мысалы, «қол», «жүрек», «тіл») фразеологизм құрастырайық па?
1-еу ине 3-еу ит 2 көз
Түзетілген жауап — 1 «ине», 3 «ит», 2 «көз»:
- Мереке күні алаңда ине шаншар жер жоқ еді. — ине (1)
- Біздің ауыл ит өлген жерде орналасқан. — ит (1)
- Ол ит арқасы қиян жерден келіп тұр. — ит (2)
- Қалың қамыстың іші — ит тұмсығы батпайтын жер. — ит (3)
- Мен мұғалімнің сөзін көз жазбай тыңдадым. — көз (1)
- Жаңа оқушы бірден көзге түсті. — көз (2)
Не өзгерді: бұрын «ине» екі рет кездесіп, «ит» екі рет қана болған. Енді қатынас дәл талап бойынша: \(1 + 3 + 2 = 6\) сөйлем. «Ине жұтқан иттей» тіркесін алып тастадым — оның құрамында екі сөз де бар, сондықтан санақты шатастырады.
Мағыналары:
| Фразеологизм | Мағынасы |
|---|---|
| ине шаншар жер жоқ | өте тығыз, адам көп |
| ит өлген жер | өте алыс жер |
| ит арқасы қиян | өте алыс, шалғай |
| ит тұмсығы батпайтын | өте қалың, қиып өту қиын |
| көз жазбай | көзін алмай, үнемі қарап |
| көзге түсу | байқалу, назарға ілігу |
Тексеру: әр сөйлемде фразеологизм бар, сөздері өзгертілмеген, саны талапқа сай.
Оңай екен ғо
Иә, қағидасын түсінсең — жеңіл: фразеологизмді өзгертпей қолдану және санын дәл ұстау. Ең қиыны — мағынасын дұрыс таңдау, ал сөйлем құру оңай.
Өзіңді бір минутта тексеріп көр: кітапты жауып, «көз» сөзімен қосымша бір сөйлем ойлап жаз (бұрынғы екеуін қайталамай). Маған жіберсең, дұрыс-бұрысын тексеремін.
Иттыкын 20 варянт ыстеш
Болш
20 нұсқа дайын. Қайталау көп болмас үшін 10 тұрақты тіркесті екі реттен қолдандым: \(10 \times 2 = 20\).
- Біздің ауыл ит өлген жерде орналасқан.
- Ол ит өлген жерден қонақ болып келді.
- Оның туған жері ит арқасы қиянда.
- Ит арқасы қиян жолдан келген соң, ол қатты шаршады.
- Қамыс ит тұмсығы батпайтын қалың.
- Орманның іші ит тұмсығы батпайтын тығыз.
- Балалар аулада ит жүгіртіп, күшік жүгіртіп әуре болды.
- Ол таңнан кешке дейін ит жүгіртіп, күшік жүгіртіп, ештеңе бітірмеді.
- Көршінің ит мінезі бүкіл ауылды шаршатты.
- Ит мінезін тастамаса, онымен тіл табысу қиын.
- Ол ит тірліктен құтылуды армандады.
- Ит тірлік оны ерте қартайтты.
- Сол жылы біз ит күнін кештік.
- Ит күні басталғанда, халық қатты қиналды.
- Жұмыстан иттей қажып, үйге әрең жеттім.
- Ол иттей қажыса да, балаларын аш қалдырмады.
- Ол иттей жұмыс істеп, отбасын асырады.
- Иттей жұмыс істеген адамға демалыс керек.
- Ол иттей ырылдап, әркімге тиіседі.
- Иттей ырылдаудың қажеті жоқ, тыныш сөйле.
Мағыналары:
| Тіркес | Мағынасы |
|---|---|
| ит өлген жер | өте алыс жер |
| ит арқасы қиян | өте алыс, шалғай |
| ит тұмсығы батпайтын | өте қалың, тығыз |
| ит жүгіртіп, күшік жүгірту | бос әуре, пайдасыз жүгіріс |
| ит мінез | жаман мінез, қыңырлық |
| ит тірлік | ауыр, қиын тіршілік |
| ит күні | қиын күндер, ауыр кезең |
| иттей қажу | қатты шаршау |
| иттей жұмыс істеу | қатты еңбек ету |
| иттей ырылдау | ашуланып, дөрекі сөйлеу |
Тексеру: 20 сөйлем бар, әрқайсысында «ит» сөзі қатысқан тұрақты тіркес қолданылған, мағынасы бұрмаланбаған.
Ескерту: «ит» қатысқан фразеологизмдер көбіне жағымсыз мағынада келеді, сондықтан оларды адамды ренжіту үшін қолданбаған дұрыс. Соңғы төрт сөйлемдегі «иттей...» тіркестері — теңеу түріндегі фразеологиялық қолданыс; мұғалім тек таза фразеологизм ғана талап етсе, 1–14Жарайды, тоқтадым. 👍
20 нұсқа дайын тұр — керек болса, қайсысын қысқарту немесе өзгерту керек екенін айт, соны ғана түзетемін.
