белоктун синтезине кайсыл оргонойттору катышат

Кыска жооп

Органоид (органелла) — клетканын ичиндеги туруктуу, белгилүү бир функцияны аткарган түзүлүш. Кыргыз окуу китептеринде көбүнчө «органоиддер» же «клетканын органоиддери» деп аталат. Мисал: ядро, рибосома, митохондрия, ЭПТ, Гольджи, лизосома, пластиддер.

Негизги белгилери

• Туруктуу — клеткада дайыма бар, убактылуу пайда болуп жок болбойт.
• Өз функциясы бар — ар бири конкреттүү жумушту аткарат.
• Көпчүлүгү мембраналуу, бирок баары эмес: рибосома жана клетка борбору мембранасыз.

Түрлөрү

Мембраналуу (бир же эки катмарлуу):

Мембранасыз:

• Рибосома — белок синтези;
• Клетка борбору (центросома) — бөлүнүүдө жипчелерди түзөт;
• Микротүтүкчөлөр, кирпикчелер, жгутиктер — кыймыл жана форма.

Айырмалоо керек

1. Органоид ≠ включение (кошулма). Крахмалдын, майдын тамчылары — клетканын запасы, туруктуу түзүлүш эмес, ошондуктан органоид эмес.
2. Органоид ≠ клетка органы. «Орган» — ткандардан турган органдарга (жүрөк, бөйрөк) тиешелүү термин; клеткада «органоид» деп айтылат, анткени клетка — организмдин өзү эмес, анын бирдиги.
3. «Органоид» термини биотехнологияда башка мааниде да колдонулат — лабораторияда өстүрүлгөн 3D клетка топтому (мисалы, «мээ органоиди»). Мектептеги биологияда сөз көбүнчө биринчи мааниде — клетканын түзүлүшү катары — колдонулат.

Текшерүү

Көп кетирилүүчү ката: цитоплазманы органоид деп эсептөө. Цитоплазма — органоиддер жайгашкан чөйрө (матрикс), өзү өзүнчө органоид эмес. Ошондой эле клетка мембранасы — клетканын чеги, аны да органоид деп атоо туура эмес.

Эгер мугалим органоиддерди «туруктуу» жана «уакуттуу» деп бөлүүнү талап кылса, ошол талап боюнча классификацияны тактап бере алам.

Кыска жооп

Органоид (туура жазылышы — «органоид», «оргонойт» эмес) — бул клетканын ичиндеги туруктуу, белгилүү түзүлүшкө ээ жана белгилүү бир функцияны аткарган бөлүгү. Кыргызча «клетканын органоиддери» деп аталат, орусча — «органоиды клетки», кээде «органеллалар» деп да айтылат.

Жөнөкөй сүйлөм менен: органоид — клетканын «органдары». Клетка — кичинекей организм сыяктуу, ал эми органоиддер — ошол организмдин ичиндеги ар кандай жумушту аткарган «аспаптары».

Органоиддин негизги белгилери

1. Туруктуу — клетка жашап турганда дайыма бар болот (убагында пайда болуп, жоголуп кетпейт).
2. Түзүлүшү анык — мембранасы, формасы, ички курулушу бар.
3. Өз функциясы бар — ар бири конкреттүү жумушту аткарат (синтез, энергия, транспорт, кыймыл ж.б.).
4. Клетканын башка бөлүктөрүнөн бөлүнүп турат — цитоплазмадан чектелген.

Органоиддердин түрлөрү (мембранасы боюнча)

Органоид эмес нерселер

Клеткада органоидге кирбеген, убактылуу пайда болгон нерселер да бар — алар клетканын кошулмалары (включениялар) деп аталат: крахмал данчалары, май тамчылары, пигменттер, секрет бүртүкчөлөрү. Алар туруктуу эмес, клетканын ишмердүүлүгүнө жараша пайда болуп, сарпталып турат.

Ошондой эле органоид менен органды ажыратуу керек: орган — көп клеткалардан турган дене бөлүгү (мисалы, жүрөк), ал эми органоид — бир клетканын ичиндеги түзүлүш.

Текшерүү

Эгер мугалим «органоид деген эмне?» деп сураса, жооптогу эң маанилүү сөздөр — «туруктуу» жана «белгилүү функцияны аткарат». Ушул эки белгини атасаң, аныктама толук болот. Мисалы, рибосома — туруктуу түзүлүш жана белок синтезин аткарат, демек ал органоид. Ал эми май тамчысы туруктуу эмес, демек ал кошулма.

Кыска жооп

Белок биосинтезине керек: матрица (иРНК), 20 түрдөгү аминокислоталар, рибосомалар, тРНК, ферменттер, АТФ/ГТФ энергиясы, \(\text{Mg}^{2+}\) иондору.

Эмне үчүн трансляция цитоплазмада жүрөт: анткени ДНК өтө чоң жана аны коргоо керек — ядродон чыга албайт. Ядро ДНКнын «оригиналын» сактайт, ал эми иРНК — анын кичинекей «көчүрмөсү», ошол көчүрмө ядро тешикчелери аркылуу цитоплазмага чыгып, рибосомада окулат.

1. Белок биосинтезине эмне керек

Негизги багыт:

\[ \text{ДНК} \xrightarrow{\text{транскрипция}} \text{иРНК} \xrightarrow{\text{трансляция}} \text{белок} \]

2. Эмне үчүн трансляция цитоплазмада жүрөт

1) ДНК ядродон чыга албайт. Хромосомалардын узундугу миллиметрлик масштабда, ал эми ядро тешикчесинин диаметри ~9–10 нм. ДНК ошол тешикчеден өтпөйт. иРНК болсо кыска жана жеке чынжыр — ал ядродон чыга алат.

2) ДНКны коргоо керек. Эгер рибосомалар жана ферменттер ядродо иштесе, алар ДНКнын репликациясына жана транскрипциясына тоскоол болмок. Цитоплазмага чыгаруу менен клетка тукумчулук маалыматты «таза» абалда сактайт.

3) иРНК алгач иштетилиши керек. Эукариоттордо транскрипциядан кийин сплайсинг (интрондорду кесип алуу), 5'-кэп жана поли-А куйрук кошулат. Бул иштетүү ядродо бүтөт, анан гана иРНК цитоплазмага чыгат. Демек трансляциянын цитоплазмада болушу — бул этаптарды бөлүүнүн натыйжасы.

4) Регуляция мүмкүнчүлүгү. Транскрипция менен трансляциянын ортосунда бөлүнүү болгондуктан, клетка гендин иштөөсүн бир нече баскычта көзөмөлдөй алат: транскрипция, иРНКнын иштетилиши, ядродон чыгуу, трансляция.

5) Рибосомалар цитоплазмада жайгашкан. Алардын суббирдиктери ядрочодо куралып, цитоплазмага чыгат. Цитоплазмада жана бүдүрлүү ЭПТде гана иштей алышат.

3. Салыштыруу: прокариоттордо башкача

Прокариоттордо (бактерияларда) ядро жок, ошондуктан транскрипция менен трансляция бир убакта, бир жерде — цитоплазмада жүрөт. Эукариоттордо ядронун пайда болушу бул эки процессти бөлгөн. Бул — эволюциялык пайда: көбүрөөк көзөмөл, бирок жайыраак.

Кошумча: митохондрия менен хлоропластта өз ДНКсы жана өз рибосомалары бар, ошондуктан ал жерде да трансляция жүрөт.

Текшерүү

Көп кетирилүүчү ката — «ДНК цитоплазмага чыгып, рибосомага барат» деп ойлоо. Жок: ДНК ядродон эч качан чыкпайт, цитоплазмага иРНК гана чыгат. Экинчи ката — трансляция «ядродо башталып, цитоплазмада бүтөт» деп айтуу; трансляция толугу менен цитоплазмада (же ЭПТнин бети ribosome менен) жүрөт.

Жазганда «трансляция» деп жазылат (лат. translatio — «өткөрүү»), «транслатсия» эмес.