жаран бул? кыскаа

Кыскача жообу: Жаран — бул мамлекет менен туруктуу саясий-укуктук байланышта турган, ошол мамлекеттин жарандыгына ээ адам.

Негизги белгилери (эстеп калуу үчүн):

1. Туруктуу байланыш — жарандык жашаган жерине жараша эмес, мыйзам боюнча аныкталат (Кыргызстанда — «Жарандык жөнүндө» мыйзам).
2. Укуктар — жашоо, билим алуу, эмгектенүү, корголуу, добуш берүү жана шайлануу.
3. Милдеттер — мыйзамды сыйлоо, салык төлөө, аскердик милдетти өтөө, жаратылышты жана мамлекеттик менчикти коргоо.
4. Айырмасы — чет өлкөлүк да көп укуктарга ээ, бирок саясий укуктар (добуш берүү, мамлекеттик кызматка шайлануу) негизинен жарандарга гана тиешелүү.

Текшерүү үчүн жөнөкөй формула: \[ \text{Жаран} = \text{адам} + \text{мамлекет менен укуктук байланыш (укуктар жана милдеттер)} \]

Эгер мугалим «жаран жана инсандын айырмасы» деп сураса — инсан коомдук касиеттери менен мүнөздөлөт, ал эми жаран укуктук статус менен. Ушуну кошуп жазсаңыз болот.

Кыскача: Статус — бул адамдын коомдогу же укуктук системадагы белгилүү бир абалы, орду. Ал адамдын ээ болгон укуктарын, милдеттерин жана коомдун ага кандай мамиле кылаарын аныктайт.

Эки мааниде колдонулат:

1. Укуктук статус — мыйзам боюнча аныкталган абал. Мисалы, «жарандын статусу» дегенде анын укуктары (билим алуу, корголуу) жана милдеттери (салык төлөө) түшүнүлөт. Ушундай эле «чет өлкөлүктүн статусу», «качкындын статусу» деген түшүнүктөр бар.
2. Социалдык статус — адамдын коомдогу орду: окуучу, мугалим, ата-эне, дөөлөт башчы. Бул статус анын милдеттерин жана ага болгон мамилени аныктайт.

Эстеп калуу үчүн: \[ \text{Статус} = \text{адамдын орду} + \text{ошол орду боюнча укуктары жана милдеттери} \]

Мисал: Сиз окуучу катары билим алууга укуктуусуз, бирок сабакка баруу жана тапшырмаларды аткаруу милдетиңиз бар. Бул — сиздин окуучу статусуңуз.

Текшерүү: Эгер мугалим «жарандын статусу эмнеден турат?» деп сураса — укуктар + милдеттер + мамлекеттин коргоосу деп жооп берсеңиз болот.

Кыскача: Мамлекеттик бийлик үч тармакка бөлүнөт:

1. Мыйзам чыгаруучу бийлик — мыйзамдарды кабыл алат. Кыргызстанда — Жогорку Кеңеш (парламент).
2. Аткаруучу бийлик — мыйзамдарды иш жүзүндө аткарат, өлкөнү башкарат. Бул — Президент жана Өкмөт (министрликтер, мекемелер).
3. Сот бийлиги — талаш-тартыштарды чечип, мыйзамдын сакталышын көзөмөлдөйт. Бул — соттор (Конституциялык сот, Жогорку сот ж.б.).

Эмне үчүн бөлүнөт? Бийлик бир колго топтолбосун, бири-бирин көзөмөлдөп турсун деп. Бул принцип бийликтердин бөлүнүшү деп аталат.

\[ \text{Мамлекеттик бийлик} = \text{мыйзам чыгаруучу} + \text{аткаруучу} + \text{сот} \]

Кошумча: Айрым окуу китептеринде төртүнчү элемент катары маалымат каражаттары же жергиликтүү өз алдынча башкаруу аталат, бирок негизги үч тармак — жогорудагылар. Экзаменде «үч тармак» деп жазган туура.

Кыскача: Инсан — бул адамдын коомдук касиеттеринин жыйындысы: анын ой жүгүртүүсү, акыл-эси, эрки, адеп-ахлагы, жоопкерчилиги жана коомдогу мамилелери.

Маанилүү айырма:

• Адам — биологиялык түшүнүк: туулуп өскөн тирүү жан.
• Инсан — коомдук түшүнүк: коомдо тарбияланып, ойлой билүүгө, тандоо жана жоопкерчилик алууга жетишкен адам.

Башкача айтканда, ар бир адам — инсан боло алат, бирок инсан болуу тарбия, билим жана өзүн өзү өнүктүрүү аркылуу калыптанат.

\[ \text{Инсан} = \text{адам} + \text{коомдук касиеттер (акыл, эрк, адеп, жоопкерчилик)} \]

Мисал: Балдар жашынан эле адам, ал эми жоопкерчиликти, адепти жана өз тандоосун өнүктүргөн сайын инсан катары калыпташат.

Текшерүү: Мугалим «инсан деген ким?» деп сураса — «бул коомдук касиеттерге ээ, ойлой жана жоопкерчилик ала билген адам» деп жооп берсеңиз болот.

Кыскача: Индивидуалдуулук — бул адамды башкалардан айырмалап турган өзгөчө белгилеринин жыйындысы: мүнөзү, жөндөмү, кызыгуусу, ой жүгүртүүсү, сырткы келбети жана жүрүм-туруму.

Үч түшүнүктү салыштыруу (экзаменде көп суралат):

\[ \text{Индивидуалдуулук} = \text{адам} + \text{өзгөчө мүнөзү, жөндөмү, кызыгуусу} \]

Мисал: Класста 30 окуучу бар — баары тең инсан, бирок бири сүрөт тартат, экинчиси спортко жакын, үчүнчүсү математикага жөндөмдүү. Ушул айырмачылыктар — алардын индивидуалдуулугу.

Текшерүү: Мугалим «инсан менен индивидуалдуулуктун айырмасы эмнеде?» десе — «инсан — баарыбызга жалпы коомдук касиет, ал эми индивидуалдуулук — ар бирибиздин өзгөчөлүгүбүз» деп жооп берсеңиз болот.

Кыскача: Демократиялык бийлик — бул эл өзү бийликтин булагы болгон башкаруу формасы. Башкача айтканда, бийлик элден чыгып, элдин эрки менен ишке ашат.

Негизги белгилери:

1. Эл — бийликтин булагы. Кыргызстандын Конституциясында: «Эл бийликтин бирден-бир булагы» деп жазылган.
2. Шайлоо. Жараны добуш берүү аркылуу президентти, парламентти, жергиликтүү кеңештерди шайлайт.
3. Бийликтердин бөлүнүшү. Мыйзам чыгаруучу, аткаруучу жана сот бийлиги өз-өзүнчө иштеп, бири-бирин көзөмөлдөйт.
4. Укуктардын корголушу. Сөз эркиндиги, чогулуш эркиндиги, адам укуктары мыйзам менен корголот.
5. Көпчүлүк эрежеси, азчылыктын укугу. Чечим көпчүлүктүн добушу менен кабыл алынат, бирок азчылыктын пикири да эске алынат.
6. Мыйзамдын үстөмдүгү. Баары — президенттен баштап жөнөкөй жаранга чейин — мыйзамга баш ийет.

\[ \text{Демократия} = \text{элдин бийлиги} + \text{шайлоо} + \text{мыйзамдын үстөмдүгү} + \text{укуктардын корголушу} \]

Мисал: Президентти шайлоодо эл добуш берет — бул демократиянын көрүнүшү. Ал эми сот президенттин же өкмөттүн чечимин мыйзамга каршы деп жокко чыгарса — бул да демократиянын белгиси (мыйзамдын үстөмдүгү).

Текшерүү: Мугалим «демократиялык бийликтин негизги белгилери кайсылар?» десе — элдин бийлиги, шайлоо, бийликтердин бөлүнүшү, укуктардын корголушу жана мыйзамдын үстөмдүгү деп жооп берсеңиз болот.

Кыскача: Эрктүүлүк — адамдын өз каалоосу, тандоосу боюнча аракет кылуу жана чечим кабыл алуу мүмкүнчүлүгү.

Маанилүү жагы — эрктүүлүк чексиз эмес:

1. Мыйзам менен чектелет. Башкаларга зыян келтирсе, эрктүүлүк бүтөт.
2. Башкалардын укугу башталган жерде токтойт. Сөз эркиндигиң бар, бирок башканы кемсинтүүгө укугуң жок.
3. Жоопкерчилик менен коштолот. Эркин тандоо кылсаң — анын жыйынтыгы үчүн жооп бересиң.

\[ \text{Эрктүүлүк} = \text{тандоо мүмкүнчүлүгү} + \text{мыйзамдын чеги} + \text{жоопкерчилик} \]

Мисал: Кайсы кесипти тандоо — сенин эрктүүлүгүң. Бирок окууга кирип, аны бүтүрүү — ошол тандоонун жоопкерчилиги.

Демократия менен байланышы: Демократиялык бийлик эрктүүлүктү мыйзам аркылуу коргойт — сөз, чогулуш, ишеним эркиндиги ушундан улам келет.

Кошумча: Эгер сабакта «мамлекеттин эрктүүлүгү» деп айтылса, анда бул эгемендүүлүк (суверенитет) — мамлекеттин ички жана тышкы иштерди өз алдынча чечүү укугу. Экзаменде кайсы мааниде суралганын тактап алганыңыз оң: адамдын эрктүүлүгү же мамлекеттин эрктүүлүгү.

Кыскача: Темперамент 4 түргө бөлүнөт: сангвиник, холерик, флегматик, меланхолик.

Ар биринин мүнөздөмөсү:

Негизги принцип: Темперамент нерв системасынын касиеттерине (күчү, тездиги, туруктуулугу) байланыштуу тубаса өзгөчөлүк. Ал адамдын мүнөзүн же акыл-эсин эмес, жүрүм-турумунун ылдамдыгын жана күчүн аныктайт.

\[ \text{Темперамент} = \text{тубаса өзгөчөлүк} \neq \text{мүнөз} \neq \text{жөндөм} \]

Маанилүү: Таза түрдөгү темперамент сейрек кездешет — көп адамдарда аралаш, бир түрү басымдуу болот (мисалы, «сангвиник менен флегматиктин ортосу»).

Текшерүү: Мугалим «темпераменттин канча түрү бар жана алар кайсылар?» десе — төртөө: сангвиник, холерик, флегматик, меланхолик деп жооп берсеңиз болот. Эгер «темперамент эмнени аныктайт?» десе — жүрүм-турумдун ылдамдыгын жана күчүн, бирок адамдын баалуулугун же акыл деңгээлин эмес.

Кыскача: Жөндөмдөр эки негизги топко бөлүнөт — жалпы жана атайын. Кошумча репродуктивдүү/чыгармачыл жана потенциалдуу/актуалдуу деп да айырмаланат.

1. Жалпы жөндөмдөр — ар кандай иште керек болгон, баарына жалпы сапаттар:

• акыл-эс (ой жүгүртүү), эс тутум, көңүл буруу;
• тил үйрөнүү, эсептөө, үйрөнүү жөндөмү.

2. Атайын жөндөмдөр — белгилүү бир ишмердүүлүктө гана көрүнөт:

• музыкалык, математикалык, адабий (сүрөттөө);
• техникалык, спорттук, уюштуруучулук, коммуникативдик (баарлашуу).

Жөндөмдүн өнүгүү баскычтары: \[ \text{задатки (тубаса пайдубал)} \to \text{жөндөм} \to \text{талант} \to \text{гений} \]

Маанилүү: Тубаса болгону — задатки гана. Жөндөм өзү ишмердүүлүк жана машыгуу аркылуу калыптанат. Ошондуктан «мен жөндөмсүзмүн» деп эрте токтомоңуз: туура иш жана көнүгүү менен жөндөм өсөт.

Текшерүү: Мугалим «жөндөмдүн кандай түрлөрү бар?» десе — жалпы жана атайын деп жооп берсеңиз болот; «жөндөм тубасабы?» десе — жок, тубаса болгону задатки, ал эми жөндөм ишмердүүлүктө өнүгөт деп жооп бериңиз.

Кыскача: Сот бийлиги талаш-тартышты карап, милдеттүү чечим чыгарат — б.а. ким укуктуу, ким күнөөлүү экенин жана эмне кылуу керектигин аныктайт. Чечим мамлекет тарабынан аткарылат.

Иштин түрүнө жараша чечимдин аталышы ар башка болот:

Негизги белгилери:

1. Милдеттүү — чечимди баары аткарышы керек, аны менен макул болбосоңуз да.
2. Мыйзамга таянат — сот өз ою боюнча эмес, мыйзамдын негизинде чечет.
3. Даттанууга болот — жогорку инстанцияга (апелляция, кассация) кайрылуу мүмкүнчүлүгү бар.
4. Аткарылат — аткарбаса, мамлекеттик аткаруу кызматы аркылуу мажбурлап аткарылат.

\[ \text{Сот чечими} = \text{талашты кароо} + \text{мыйзамга таянуу} + \text{милдеттүү аткаруу} \]

Мисал: Сиз досуңузга акча карыз берип, кайтарбаса — сотко кайрыласыз. Сот далилдерди карап, «карыз төлөнсүн» деген чечим чыгарат. Ал чечим милдеттүү, аткарылбаса — мажбурлап өндүрүлөт.

Текшерүү: Мугалим «сот кандай чечимдерди чыгарат?» десе — кылмыш ишинде өкүм (айыптоо/актоо), жарандык жана административдик иштерде талашты чечүүчү чечим, Конституциялык сотто мыйзамдын Конституцияга ылайыктуулугу жөнүндө чечим деп жооп берсеңиз болот. Чечимдин негизги белгиси — милдеттүүлүгү жана мамлекет тарабынан аткарылышы.