тест жасап бер
Сверь числа и знаки с фото.
§ 8-9. РОССИЯ МАМЛЕКЕТІ XVI-XVIII ҒҒ. КЫЛЫМДАРДА Аймак: Россия Мезгил: XVII-XVIII ғғ. Теманын хронологиясы [Мезгил сызыгы: 1606, 1649, 1696, 1709, 1721 жылдары белгиленген.] Негизги даталар: 1606-1607 - Иван Болотников көтөрүлүшү 1649 - Собордук уложение жарыяланышы 1696 - Петр I-нин Түркиядан Азовту алуусу 1709 - Полтава салгылашуусу 1711 - Прут жортуулу 1721 - Петр I-нин император болушу Түшүнүктөр: • крепостнойлук • сенат • мануфактура • земство Коомдук-саясий жаңа экономикалык өнүгүү Иван IV Грозный өлгөндөн кийин 1584-жылы, анын уулу Федор Иванович тактыга отурган. Ал өлкөнү башкарууга жөндөмсүз болгондуктан, анын ордуна регенттик кеңеш түзүлгөн. Бирок падышанын жакындары менен боярлардын ортосунда бийлик үчүн күрөш башталды. Ошол күрөштүн натыйжасында 1598-жылы Борис Годунов падыша болуп калды. 1605-жылы Борис Годунов өлгөндөн кийин, Лжедмитрий I падыша болду. Бирок 1606-жылы Москвада болгон көтөрүлүштүн натыйжасында Лжедмитрий I өлтүрүлүп, Василий Шуйский падыша болуп сайланды. 1606-1607-жылдары Иван Болотников башында турган дыйкандар көтөрүлүшү болду. Патша аскерлери [сөйлем жалғасады]
лери тарабынан Туланы камалоо төрт айга созулуп, акыр-аягында шаар алынып, көтөрүлүш басылды. Ушул учурда өзүн кокусунан тирүү калган Дмитриймин деп атаган, качкын монах Григорий Отрепьев поляк шляхтасынын жардамы менен Москваны карай жөнөдү. Польшалык магнаттар, мурда Литва Улуу княздыгынын курамына кирген Смоленск жана Түндүк жерлерин ээлеп алууга умтулган. 1605-жылы капысынан Борис Годунов каза болду. Армия жалган падыша тарабына өтүп кетти жана ал 1605-жылдын июнунда Москваны ээлеп алды. Бирок, ал өз саясаты менен аны колдогон күчтөрдүн үмүтүн актабай, ошондой эле, жерди поляк шляхтасына таратып берип, дворяндардын нааразылыгын пайда кылды. 1606-жылдын май айындагы көтөрүлүштүн натыйжасында жалган Дмитрий I кулатылып, өлтүрүлдү. Боярин Василий Шуйский падыша болуп шайланды. Польша жалган Дмитрий II жетекчилиги астында 1607-жылы күзүндө Москвага дагы бир жортуул уюштурду. Жаңы падыша согуштук жардам сурап Швецияга кайрылды. Согуш аракеттеринин натыйжасында жалган падыша талкаланып, Калугага качып кетти жана ал жакта көп өтпөй өлтүрүлдү. Бирок швед аскерлери айлык ақы төлөөнү талап кылып, талап-тоноого киришти. Польша Россияга каршы согуш баштады. Орус аскерлери бир катар жеңилиштерге учурагандан кийин, Василий Шуйскийге каршы кутумдук уюшулуп, тактыдан кулатылды. Москвалык боярлар Польша королу Сигизмунд III баласы Владиславды тактыга отурууга чакырды жана поляк аскерлерин Москвага киргизди. Мындан тышкары, Россиядан Псковду, Новгородду, түндүк-батыш жана түндүк областтарды ээлеп алуу максатында швед интервенциясы башталды. Бүткүл орус эли күрөшкө көтөрүлдү, өлкөнүн түштүк райондоруда элдик кошуундар түзүлө баштады. Ага посаддык адамдар, дворяндар, орус аскерлеринин бир бөлүгү кирген. 1611-жылы мартта ополчение Москвага жакындап келип, аны камалоого алды. Ушул учурда өз ич-ара пикир келишпестиктер пайда болуп, ополчение тарап кетти. Бирок муну менен элдин боштондук күрөшү басандаган жок. Эми Нижний Новгород [сөйлем жалғасады] [Рисунок: тарихи көрініс — қала қабырғаларының алдында халық жана салт аттылар; астында «Поляктарды кууп чыгуу» деген жазу.]
анын борбору болуп калды. Бул жерде земстволук староста К. Мининдин демилгеси менен Д. Пожарский жетекчилик кылган экинчи ополчение түзүлдү. 1612-жылдын августунда ополчениенин отряддары Москваны камалоого алып, октябрдын аягында шаарды ээледи. 1613-жылы Земстволук собор 17 жаштагы Михаил Федорович Романовду орус падышалыгына шайлады. Бул мезгилде баскынчыларга каршы күрөш аяктай элек болчу. 1617-жылы Швеция менен келишим түзүлүп, ага ылайык Россияга бир катар жерлер кайтарылып берилди. Ошондой болсо да көптөгөн шаарлар шведдердин кол астында калып, Россиянын Балтика деңизине чыга турган жолу жабылды. Польша да орус жерлеринин бир кыйласын ээлеп алды. Поляк-швед интервенциясынын кесепеттери Россия үчүн өтө оор болду, бирок, мамлекет сакталып калды жана ал өзүнүн өнүгүшүнүн жаңы этабына кирди. VIII кылымдагы Россиянын экономикасы XVII кылымдын аягында Россиянын аймактары дээрлик эки зона[неразборчиво] чоңойуп, калкы 10,5 миллионго жеткен. Өлкөдөгү шаарлардын саны 335 ке жетти, алардын эң чоңу Москва шаары болгон. Калган чоңураак шаарларынын катарына Новгород, Псков, Ярославль, Казань, Калуга, Астрахань, Тула, Нижний Новгород шаарлары кирген. Барщиналык чарба XVII кылымдагы агрардык Россиянын экономикасынын негизин түзгөн. Анын негизги белгилери төмөндөгүлөр:
- Натуралдык чарбанын үстөмдүгү – базар менен байланыш начар болуп, зарыл продуктулардын көпчүлүгү өз чарбасында өндүрүлөт.
- Дыйкан феодалдын менчиги деп эсептелген жер үлүшүнө ээлик кылат. Дыйкан үлүштү иштетүү үчүн оброк төлөйт же барщинада иштеп берет.
- Дыйкан феодалга жеке көз карандылыкта турат.
- Жер иштетүү техникасы жана эмгек куралдары кыйла жөнөкөй. Кол өнөрчүлүктө олуттуу жылыштар болду: үй чарбачылыгы кенири таралып, кол өнөрчүлүк майда товардык өндүрүшкө айланды, өлкөнүн чөйрөсү боюнча өнөр жайлык адистешүү пайда болду. Металл иштетүүдө эле адистиктердин саны 50 гө (курал-жарак, жез ж.б.) жетти. Айыл чарба азыктарын кайра иштетүүнүн базасында өндүрүш өнүгө баштады. Ээлик чарбаларда шарап жасоо, кездеме токуу, тегирменчилик жана тери иштетүү ишканалары пайда болду.
Эмгекти бөлүштүрүүгө негизделген өндүрүштүн жаңы формасы — мануфактура жаралды. Алгачкы мануфактура кара металлургияда, андан кийин туз жана башка өндүрүшүндө пайда болду. XVII кылымда Россияда 55 мануфактура болгон. Россияда капиталды алгачкы топтоо процесси башталып, Англиядан айырмаланып, ал феодалдык формада өткөн – байлык ири жер ээлөөчүлөрдүн колуна топтолгон. Калктын арасында жиктелуу жүрүп, байлар жана кедейлер, өндүрүш каражаттарынан ажыраган жалданып иштеген адамдар пайда болду. Мунун баары капиталисттик мамилелердин жарала баштагандыгынын күбөсү. XVII кылымда европалык жана азиялык мамлекеттер менен товар алмашуу кеңейди жана чындалды. Россиялык рынок дүйнөлүк экономикалык байланыштардын системасына кошулду. Батыш өлкөлөрүнө Россия жыгач, аң тери ж.б. саткан. Архангельск Европа менен байланышуу үчүн негизги порт болуп, ал аркылуу өлкөнүн товар айлануусунун 75 % өткөн. Батыш менен соода ошондой эле, Смоленск, Псков, Новгород аркылуу да жүргөн. Чыгыш өлкөлөрү менен соода негизинен Астрахань аркылуу жүргүзүлгөн. Дагестандын жана Азербайджандын шаарлары башкы ролду ойногон. XVII кылымда Индия менен соода мамилелери башталган. Чыгыш өлкөлөрүнө Россия сырьёлук товарлар жана өзүнүн кол өнөрчүлүк өндүрүшүнүн буюмдарын, ошондой эле, батыш европалык айрым товарларды саткан. Орто Азиядан Россияга кездеме буюмдары, килем, чай, чыгыштын шербеттери ж.б. келген. Ички сооданын өнүгүшүндө да олуттуу жылыштар болду. Жыл сайын өткөрүлүүчү жарманкелердин ролу улам көбүрөөк өсө баштады. Көпөстөр сатуучулар катары чыккан феодалдарды, кол өнөрчүлөрдү жана дыйкандарды экинчи орунга сүрүп чыкты. Соода мамилелери рыноктук мүнөзгө ээ болуп, бүткүл россиялык рынок түзүлө баштады. Москва эң ири соода борбору болуп калды. Бул жерде 120 адистешкен соода катарлары жана 4 миңдей соода жайлары болгон. XVII кылымдагы көпөстүкүн өсүп-өнүгүшү үчүн Россия өкмөтүнүн саясаты чоң роль ойногон. Орус көпөстөрүн чет өлкөлүк атаандаштыктардан коргогон атайын мыйзам кабыл алынды. Сооданын кеңейишине Сибирьди активдүү өздөштүрүү да шарт түздү. Орустар Тынч океандын жээгине, Камчаткага, Куриль аралдарына чыгышты. Сибирьге акырындап отурукташуу, аны колониялаштыруу жүрүп, андан ары жылуу үчүн таяныч пункт катары кызмат кылган чеп-шаарлар негизделди. Борбордук областтардын Урал, Сибирь, Ыраакы Чыгыш менен соодасы кеңейди. Бүткүл россия-
лык мааниге ээ болгон Макарьев, Ирбит, Свенск ж.б. ири жарманкелер соода борборлору болуп калды. Мунун баары жалпы россиялык улуттук рыноктун түзүлө баштагандыгынын күбөсү. Капиталисттик мамилелердин пайда болуп келе жаткан элементтери крепостнойлук системанын чегинде өнүккөн. Абсолюттук монархиянын калыптанышы «Кымкуут учурдун» кесепеттери XVIII кылымдын аягына чейин сезилип турган. Борбордо жана жер-жерлерде мамлекеттик мекемелердин иши бузулган, өкмөттүк топтордун бийлик үчүн күрөшү токтолгон эмес. Ошондуктан, Россия үчүн жеке бийликти чыңдоо жана мамлекеттик аппаратты күчөтүү зарыл милдет болгон. 1649-жылы мыйзамдардын жалпы мамлекеттик жыйнагынын – Собордук Уложение кабыл алынышы бул багыттагы эң ири чара болуп калды. Анын биринчи главалары падышалык бийликтин кадыр-баркы жана ага каршы кылмыштар тууралуу статьяларды камтыган. Собордук Уложениеде падышанын, падыша сарайынын ар-намысы, православие жана бүтүндөй феодалдык түзүлүш корголгон. Жер ээлөөчүлүк үстөмдүк кылуучу феодалдык таптын артыкчылыгы катары бекемделген, чиркөөлүк жер ээлөөчүлүк чектелген. Крепостнойлук укук мыйзамдаштырылды. Юрьевдик күн алынып салынды. Эми феодалдар дыйкандын мүлкүнө, эмгегине, керт башына кожоюндук кылып калышты. Монархтын бийлиги күчөдү. Чындалып бара жаткан жеке бийлик мындан ары сословиелик-өкүлчүлүк орган болгон Земстволук Соборго муктаж болбой калды. Бирок орус падышалары дагы эле Боярдык дума менен эсептешүүгө аракет кылган. XVII кылымда аткаруу бийлиги да бир кыйла чыңдалып, анда приказдарга (мекемелерге) маанилүү роль таандык болгон. Жалпысынан алганда ал учурда 80 приказ иштеп, алардын маанилүүлөрү Посолдук, Поместъелик, Жашыруун иштердин, Аткычтар ж.б. болгон. Падыша сарайынын жана Патриархтык, ошондой эле, өлкөнүн айрым региондору менен иш алып барган аймактык приказдар болгон. Башкаруу аппараты кыйла өсүп, 4,5 миңге жетти. Жергиликтүү башкарууну уюштурууда да бир катар өзгөрүүлөр болду. Уездердеги бийлик борбор тарабынан дайындалган воеводалардын колуна топтолду. Армияны кайра куруу боюнча да аракеттер жасалды. Чет өлкөлүк офицерлердин жетекчилиги астында аскердик машыгуудан өткөн «берилүүчү кишилерден» (жүз дыйкан түтүндөн бир [обрезано])
Міне, оқулықтағы материал бойынша 12 сұрақтан тұратын тест. Алдымен өзің шешіп көр, содан кейін жауаптармен салыстыр.
Тест
1. 1584 жылы Иван IV қайтыс болғаннан кейін таққа кім отырды?
А) Борис Годунов
Ә) Федор Иванович
Б) Лжедмитрий I
В) Василий Шуйский
2. 1598 жылы патша болып кім сайланды?
А) Федор Иванович
Ә) Борис Годунов
Б) Лжедмитрий I
В) Михаил Романов
3. 1606–1607 жылдардағы шаруалар көтерілісін кім басқарды?
А) Степан Разин
Ә) Иван Болотников
Б) Кузьма Минин
В) Дмитрий Пожарский
4. 1612 жылы Москваны поляк интервенттерінен азат еткен Екінші ополчениенің жетекшілері:
А) Кузьма Минин және Дмитрий Пожарский
Ә) Прокопий Ляпунов және Дмитрий Трубецкой
Б) Василий Шуйский және Борис Годунов
В) Михаил Романов және Григорий Отрепьев
5. 1613 жылы Земский собор патша етіп кімді сайлады?
А) Борис Годунов
Ә) Василий Шуйский
Б) Михаил Федорович Романов
В) Алексей Михайлович
6. 1649 жылы қабылданған заңдар жинағы қалай аталды?
А) «Русская правда»
Ә) «Соборное уложение»
Б) «Судебник»
В) «Стоглав»
7. «Соборное уложение» бойынша шаруалардың жағдайы қалай өзгерді?
А) Шаруалардың басқа жерге көшу құқығы кеңейді
Ә) Юрьев күні жойылып, крепостнойлық құқық заңдастырылды
Б) Феодалдардың жер иеленуі шектелді
В) Шіркеу жерлері көбейді
8. XVII ғасырда Ресейде қанша мануфактура болды?
А) 55
Ә) 80
Б) 120
В) 335
9. Архангельск порты арқылы Ресейдің тауар айналымының қанша пайызы өтті?
А) 50%
Ә) 75%
Б) 80%
В) 90%
10. XVII ғасырдың аяғында Ресей халқының саны қанша болды?
А) 4,5 млн
Ә) 10,5 млн
Б) 15 млн
В) 20 млн
11. XVII ғасырда Ресейде қанша приказ (мемлекеттік мекеме) жұмыс істеді?
А) 50
Ә) 80
Б) 120
В) 335
12. XVII ғасырда Ресейдің басқару аппараты қанша адамға жетті?
А) 4,5 мың
Ә) 10,5 мың
Б) 55 мың
В) 80 мың
Жауаптар және қысқа түсіндірме
- Ә) Федор Иванович. Иван IV өлген соң таққа оның ұлы Федор отырды; ол басқаруға қабілетсіз болғандықтан, регенттік кеңес құрылды.
- Ә) Борис Годунов. 1598 жылы Земский собор оны патша етіп сайлады.
- Ә) Иван Болотников. 1606–1607 жж. шаруалар көтерілісін басқарды; ол Тула маңында басылды.
- А) Кузьма Минин және Дмитрий Пожарский. Екінші ополчение 1612 жылы Москваны азат етті.
- Б) Михаил Федорович Романов. 1613 жылы Земский собор 17 жасар Михаилды патша етіп сайлады; Романовтар әулеті басталды.
- Ә) «Соборное уложение». 1649 жылы қабылданған заңдар жинағы.
- Ә) Юрьев күні жойылып, крепостнойлық құқық заңдастырылды. Шаруалар феодалға тәуелді болды.
- А) 55. Оқулықта XVII ғасырда Ресейде 55 мануфактура болғаны айтылады.
- Ә) 75%. Архангельск Еуропамен сауданың негізгі порты болды.
- Ә) 10,5 млн. XVII ғасырдың аяғында халық саны осыған жетті.
- Ә) 80. 80 приказ жұмыс істеп, ішінде Посольский, Поместный, Тайных дел, Стрелецкий т.б. болды.
- А) 4,5 мың. Басқару аппаратының қызметкерлері осы санға жетті.
Қалай есте сақтау керек
- Даталар тізбегін сызыққа сал: 1584 → 1598 → 1605 → 1606–1607 → 1610 → 1612 → 1613 → 1649.
- Себеп-салдар тізбегін түсін: Иван IV өлімі → Федор → Годунов → Лжедмитрий I → Шуйский → поляк-швед интервенциясы → Минин мен Пожарский → Романов.
- Сандарды топта: 55 мануфактура, 75% Архангельск, 10,5 млн халық, 80 приказ, 4,5 мың аппарат.
