Осмон империясы 1792-1890 дылдар

Кыскача жооп: 1792–1890-жылдар — Осмон империясынын начарлоо, аймактарын жоготуу жана Танзимат реформалары аркылуу өзүн сактап калууга аракет кылган мезгили. Империя Европа державаларынын басымына туруштук бере албай, экономикалык жактан көз каранды боло баштаган.

Негизги процесстер

1. Согуштар жана аймактык жоготуулар. 1792-жылкы Яссы келишими Крымдын Россияга өткөнүн ырастаган. Кийинки орус-турк согуштарында (1806–1812, 1828–1829, 1877–1878) империя Бессарабия, Кавказдагы айрым аймактар жана Балкандагы көп жерлерден ажыраган. 1830-жылы Франция Алжирди, 1881-жылы Тунисти, 1882-жылы Англия Египетти басып алган.

2. Улуттук-боштондук кыймылдар. Сербия (1804, 1815), Греция (1821–1830), Болгария (1876–1878) сыяктуу элдер көз карандысыздыкка умтулган. 1878-жылкы Берлин конгрессинде Сербия, Черногория жана Румыния көз карандысыз деп таанылып, Болгария автономия алган.

3. Реформалар. Селим III «Низам-и Джедид» деп аталган жаңы аскерди түзүүгө аракет кылган. Махмуд II 1826-жылы янычар корпусун жок кылган. 1839-жылы Танзимат башталып, салык, сот, аскер жана башкаруу тармактарында европалык үлгүдөгү реформалар жүргөн. 1876-жылы биринчи конституция (Канун-и Эсаси) кабыл алынган, бирок 1878-жылы Абдул-Хамид II аны иш жүзүндө токтоткон.

4. Экономикалык көз карандылык. 1838-жылкы Балта-Лиман келишими Европа товарларына жеңилдик берген. Тышкы карыздар өсүп, 1875-жылы империя карыздарын төлөй албай калган. 1881-жылы Осмон мамлекеттик карызы боюнча башкармалык түзүлүп, финансылар чет өлкөлүк кредиторлордун көзөмөлүнө өткөн.

5. Тышкы геосаясат. «Чыгыш маселеси» деп аталган күрөштө Россия, Англия, Франция жана Австро-Венгрия Осмон аймактарын бөлүшүүгө умтулган. 1798-жылы Наполеондун Египетке басып кириши империянын аскердик артта калганын көрсөткөн.

Маанилүү даталар

• 1792 — Яссы келишими.
• 1798 — Наполеондун Египетке жортуулу.
• 1821–1830 — Грециянын көз карандысыздыгы.
• 1826 — янычарлардын жоюлушу.
• 1839 — Танзиматтын башталышы.
• 1853–1856 — Крым согушу; 1856-жылы Париж келишими.
• 1876 — биринчи конституция.
• 1877–1878 — орус-турк согушу; 1878-жылы Берлин конгресси.
• 1881–1882 — Тунис менен Египеттин жоготулушу.
• 1889 — «Бирлик жана прогресс» комитетинин түзүлүшү.

Кантип түшүнүү жана окшош тапшырманы аткаруу

1. Мезгилди үч бөлүккө бөл: 1792–1839 — алгачкы реформалар жана аймактык жоготуулар; 1839–1876 — Танзимат; 1876–1890 — конституция, кризис жана тышкы көз карандылыктын күчөшү.
2. Ар бир окуяны «себеп — окуя — натыйжа» схемасы менен жаз. Мисалы: орус-турк согушу → жеңилүү → келишим → аймак жоготуу → реформа же экономикалык көз карандылык.
3. Ички факторлорду (финансы, армия, улуттук кыймылдар) жана тышкы факторлорду (согуштар, дипломатия, кредиттер) бөлүп кара.

Текшерүү

1792–1890-жылдарды бир сөз менен «начарлоо» деп атоо жетишсиз: бул мезгилде империя аймактарын жоготкон, бирок ошол эле учурда Танзимат жана конституция сыяктуу реформаларды да жасаган. 1890-жылга карата Европадагы аймактары кескин кыскарып, финансылык жактан Европага көз каранды болгон, ал эми Анадолу, Сирия, Месопотамия жана Хиджаздагы бийлиги сакталып калган.