жаратылыш ресурстары
Жаратылыс (табиғи) ресурстар — адамзат қажеттілігін қанағаттандыру үшін пайдаланылатын табиғат компоненттері мен күштері: минералдық шикізат, су, топырақ, орман, климат, жер бедері, рекреациялық нысандар.
Негізгі принцип — үш белгі бойынша топтау:
- Шығу тегі бойынша: минералдық, климаттық, су, жер, топырақ, биологиялық, рекреациялық.
- Сарқылуы бойынша:
- сарқылмайтын — Күн энергиясы, жел, ағын су, климат (пайдаланған сайын азаймайды);
- сарқылатын, қайта жаңғырмайтын — мұнай, газ, көмір, руда (қоры шектеулі, өздігінен қалпына келмейді);
- сарқылатын, қайта жаңғыратын — топырақ, орман, балық қоры, тұщы су (қорғалса қалпына келеді, шамадан тыс пайдаланса — жойылады).
- Пайдалану сипаты бойынша: өндірістік, ауылшаруашылық, рекреациялық.
Басты ұғым — ресурспен қамтамасыз етілу (қордың жылдық өндіріске қатынасы):
\[ \text{РҚЕ} = \frac{\text{қор}}{\text{жылдық өндіру}} \quad (\text{жыл}) \]
Логикасы: қор неғұрлым көп, ал жылдық өндіру неғұрлым аз болса, соғұрлым ел ресурспен ұзақ қамтамасыз етіледі. Мысалы, қор 100 бірлік, жылына 5 бірлік өндірілсе — 20 жыл.
Тексеру жолы: әуелі ресурстың қай топқа жататынын анықта (сарқыла ма, жаңғыра ма), содан кейін ғана қамтамасыз етілуін есепте — бұл екі түрлі сұрақ.
Егер тапсырма нақты карта, кесте немесе елдер бойынша сандарға қатысты болса, сол дереккөзді жібер — нақты мәліметсіз сандарды атамаймын.
Обсуждение
4 сообщениякыргызча
Жаратылыш (табигый) ресурстар — адамзаттын муктаждыгын канааттандыруу үчүн пайдаланылуучу табият компоненттери жана күчтөрү: минералдык сырьё, суу, топурак, токой, климат, рельеф, рекреациялык объектилер.
Негизги принцип — үч белги боюнча топтоо:
- Келип чыгышы боюнча: минералдык, климаттык, суу, жер, топурак, биологиялык, рекреациялык.
- Түгөнүшү боюнча:
- түгөнбөс — Күн энергиясы, шамал, агын суу, климат (канча пайдалансаң да азайбайт);
- түгөнүүчү, кайра калыбына келбес — мунай, газ, көмүр, кен (кору чектелүү, өзүнөн өзү калыбына келбейт);
- түгөнүүчү, кайра калыбына келе турган — топурак, токой, балык кору, таза суу (корголсо калыбына келет, ашыкча пайдаланса — жоголот).
- Пайдалануу мүнөзү боюнча: өндүрүштүк, айыл чарба, рекреациялык.
Негизги түшүнүк — ресурс менен камсыз болуу (кордун жылдык өндүрүүгө катышы):
\[ \text{РКБ} = \frac{\text{кор}}{\text{жылдык өндүрүү}} \quad (\text{жыл}) \]
Логикасы: кор канчалык көп, ал эми жылдык өндүрүү канчалык аз болсо, ошончолук өлкө ресурс менен узак убакыт камсыз болот. Мисалы, кор 100 бирдик, жылына 5 бирдик өндүрүлсө — 20 жыл.
Текшерүү жолу: адегенде ресурстун кайсы топко кирерин аныкта (түгөнөбү, калыбына келеби), анан гана камсыз болууну эсепте — бул эки башка суроо.
Эгер тапшырма конкретүү картага, таблицага же өлкөлөр боюнча сандарга байланыштуу болсо, ошол булакты жибер — так маалыматсыз сандарды атабайм.
мен кыргызтанда жашайм
Кыргызстандын жаратылыш ресурстары — тоолуу рельефтин шартында калыптанган: суу-энергетикалык, жайыт-тоют, кен-байлык жана рекреациялык ресурстар. Байлыктын негизги өзгөчөлүгү — суу менен жайыт өтө көп, ал эми отун-энергетикалык кендер аз.
1. Кен-байлыктар (саркылуучу, кайра жаңырбайт)
- Алтын — Кумтөр, Жерүй, Солтон-Сары, Талды-Булак; экспорттун негизги беренеси.
- Көмүр — Кара-Кече, Таш-Көмүр, Кызыл-Кыя, Жергалан.
- Сурьма менен сымап — Кадамжай, Айдаркен (Хайдаркан) кендери дүйнөлүк деңгээлде белгилүү.
- Кумөй, уран, сейрек кездешүүчү металлдар, курулуш материалдары (акиташ, гранит, мрамор, цемент сырьёсу).
- Мунай менен газ аз — негизинен Фергана өрөөнүндөгү майда кендер.
2. Суу ресурстары (саркылбайт, бирок агымы өзгөрүшү мүмкүн)
- 6 миңден ашык мөңгү — «тоо муздаткычы», дарыялардын башаты.
- Нарын (эң чоңу), Чүй, Талас, Кызыл-Суу, Сары-Жаз.
- Көлдөр: Ысык-Көл (тоңбойт, бийиктиги 1608 м), Сон-Көл, Чатыр-Көл.
- Гидроэнергетикалык потенциал чоң, бирок толук пайдаланылбайт (Нарын каскады).
3. Жер жана топурак (саркылуучу, кайра жаңырат)
- Айдоо жер аз (аймактын ~7%), бирок жайыттар өтө көп — мал чарбасынын негизи.
- Тоолуу шартта топурак эрозияга тез дуушар болот, андыктан коргоо талап кылынат.
4. Биологиялык жана рекреациялык
- Токой аянттын ~5–6% гана; Арстанбап жаңгак токою — дүйнөдөгү эң чоң табигый жаңгак токою.
- Климат: жылына 250–290 күн ачык — айыл чарба жана күн энергиясы үчүн ресурс.
- Ысык-Көл, Жети-Өгүз, Ала-Арча, ысык булактар — туризм.
Ресурс менен камсыз болууну эсептөө
\[ \text{РКБ} = \frac{\text{кор}}{\text{жылдык өндүрүү}} \]
Шарттуу мисал (көмүр): кор \(\approx 1{,}3\) млрд т, жылына \(\approx 2{,}5\) млн т өндүрүлөт:
\[ \text{РКБ} = \frac{1\,300\,000\,000}{2\,500\,000} \approx 520 \text{ жыл} \]
Бул «көмүр бизди 500 жыл камсыз кылат» дегенди билдирбейт: өндүрүү өсөт, бөлүгү казып алууга ыңгайсыз, экологиялык чектөөлөр бар. Ошондуктан РКБ — салыштыруу көрсөткүчү, так божомол эмес.
Текшерүү жолу: ар бир ресурс үчүн эки суроого жооп бер — саркылабы? жана канча жылга жетет? Биринчи жооп ресурстун тибин, экинчиси сандык бааны берет.
Тыянак: Кыргызстан суу, жайыт жана рекреация боюнча бай (саркылбайт/кайра жаңырат), ал эми алтын менен көмүр — саркылуучу, ошондуктан аларды үнөмдүү пайдалануу жана кайра иштетүү маанилүү.
Эгер тапшырмада конкретүү таблица, карта же сандар берилсе — ошону жибер, ошого жараша так эсептеп берейин.
