Оорулар жөнүндө кыскача маалымат тушундурмосу жок эле

Кыскача жооп: социалдык тармактын өзү «жаман» же «жакшы» эмес — ал курал. Пайдасы да, зыяны да аны кантип жана канча убакыт колдонгонго байланыштуу.

Терс жактары

• Убакытты текке кетирүү — лентаны карап отуруп, окууга же эс алууга убакыт калбайт.
• Көз карандылык — телефонсуз өзүн ыңгайсыз сезүү, тынымсыз текшерүү.
• Жалган маалымат — текшерилбеген кабарлар тез тарап, адаштырат.
• Кибербуллинг — сырттан кемсинтүү, коркутуу, сүрөттөрдү уруксатсыз жарыялоо.
• Купуялуулуктун бузулушу — жеке маалыматты бөлүшүп, алдамчылардын колуна түшүү.
• Ден соолукка зыян — уйкунун бузулушу, көздүн чарчоосу, кыймылдын азайышы.
• Реалдуу баарлашуунун азайышы — жандуу сүйлөшүү жоголуп, бетме-бет мамиле начарлайт.
• Салыштыруу жана өзүнө ишенбөө — башкалардын «кооз» жашоосу менен салыштырып, өзүн төмөн сезүү.

Оң таасири

• Билим алуу — окуу видеолору, онлайн курстар, пайдалуу каналдар.
• Тез байланыш — алыскы тууган, достор менен байланыш, окуу тапшырмаларын талкуулоо.
• Маалымат — жаңылыктарды, окуяларды, пайдалуу кеңештерди тез алуу.
• Чыгармачылык — сүрөт, видео, музыка, текст менен бөлүшүү жана өз талантын көрсөтүү.
• Жумуш жана окуу мүмкүнчүлүктөрү — онлайн иш, стипендия, сынак жөнүндө жарыялар.
• Колдоо топтору — окшош көйгөйү бар адамдардан кеңеш алуу.
• Коомдук демилге — кайрымдуулук, экологиялык акцияларды уюштуруу.

Принцип: пайда менен зыяндын ортосундагы чечүүчү фактор — убакыт жана максат. Тармакты белгилүү максат үчүн (окуу, байланыш) чектелген убакытта колдонсо — пайдалуу; максатсыз, тынымсыз жылдырса — зыяндуу.

Текшерүү: тапшырмада «терс жана оң жактарын салыштырып жаз» деп талап кылынса, ар бир пунктка бирден реалдуу мисал кошуңуз — ошондо жообуңуз толук жана бекем болот.

Дүйнөдөгү бардык ооруларды толук тизмелөө мүмкүн эмес. Негизги топтор жана мисалдар:

Жугуштуу оорулар: грипп, ОРВИ, COVID-19, ангина, бронхит, пневмония, кургак учук, кызылча, кызамык, суу чечек, көк жөтөл, дифтерия, полиомиелит, эпидемиялык паротит, гепатит A/B/C, ВИЧ, герпес, грибок, аскаридоз, энтеробиоз, безгек, холера, сальмонеллёз, дизентерия, ич тиф, чума, туляремия, бруцеллёз, бешенство, столбняк, сепсис.

Жүрөк-кан тамыр оорулары: гипертония, атеросклероз, инфаркт, инсульт, аритмия, варикоз, тромбоз.

Дем алуу органдарынын оорулары: бронхиалдык астма, өпкөнүн создуккан оорусу, пневмония, бронхит, аллергиялык ринит, синусит.

Ашказан-ичек оорулары: гастрит, ашказан жарасы, панкреатит, холецистит, цирроз, колит, аппендицит, геморрой.

Бөйрөк жана сийдик жолдорунун оорулары: пиелонефрит, цистит, уретрит, бөйрөк ташы, бөйрөк жетишсиздиги.

Эндокриндик оорулар: кант диабети, гипотиреоз, гипертиреоз, зоб, семирүү, подагра.

Нерв системасынын оорулары: мигрень, эпилепсия, Паркинсон оорусу, Альцгеймер оорусу, неврит, менингит, энцефалит, инсульт, рассеянный склероз.

Психикалык оорулар: депрессия, тынчсыздануу бузулушу, биполярдык бузулуш, шизофрения, обсессивдик-компульсивдик бузулуш, аутизм, деменция.

Сөөк-муун оорулары: артрит, артроз, остеопороз, ревматизм, подагра, сколиоз, остеохондроз.

Тери оорулары: дерматит, экзема, псориаз, акне, грибок, чесотка, герпес, крапивница.

Көз оорулары: конъюнктивит, катаракта, глаукома, миопия, дальнозоркость, блефарит.

Кулак, мурун, тамак оорулары: отит, тонзиллит, фарингит, ларингит, синусит, аденоидит.

Кан оорулары: анемия, лейкоз, лимфома, гемофилия, тромбоцитопения.

Онкологиялык оорулар: өпкө рагы, сүт без рагы, ашказан рагы, тери рагы, простата рагы.

Тукум куучу оорулар: Даун синдрому, гемофилия, муковисцидоз, фенилкетонурия, орок клеткалуу анемия.

Балдардын жугуштуу оорулары: кызылча, краснуха, суу чечек, көк жөтөл, дифтерия, полиомиелит, эпидемиялык паротит, скарлатина.

Травма жана уулануулар: сынык, чыгуу, күйүк, тондуруп алуу, тамак-аштан уулануу, химиялык күйүк.

Сахар оорусу (кант диабети) — кандагы глюкозанын (канттын) деңгээли тынымсыз жогору болуп туруучу өнөкөт оору. Инсулин гормонунун жетишсиздиги же организмдин ага сезимсиз болушунан келип чыгат.

Түрлөрү

• 1-тип — инсулин өндүрүүчү клеткалар бузулат; көбүнчө балдарда жана жаштарда кездешет; инсулин менен дарылоо милдеттүү.
• 2-тип — организм инсулинди начар кабыл алат; көбүнчө 40тан кийин, ашык салмакта жана кыймылсыз жашоодо пайда болот; бардык учурлардын 90%га жакыны.
• Гестациялык — кош бойлуулук учурунда пайда болот, көбүнчө төрөттөн кийин өтүп кетет.

Себептери: тукум куучулук, ашык салмак, кыймылсыз жашоо, туура эмес тамактануу, стресс; 1-типте вирустук инфекциялар да таасир этет.

Белгилери: көп заара ушатуу, тынымсыз суусау, алсыздык, тез чарчоо, тез арыктоо (1-тип) же семирүү (2-тип), көздүн начар көрүшү, теринин кургашы, жаралардын кечең айыгышы, буттардын уюшу.

Диагностика: кандагы глюкозанын деңгээли, гликирленген гемоглобин (HbA1c), глюкозага көтөрүү сынагы, заарадагы кант.

Кабылдоолору: инфаркт, инсульт, бөйрөк жетишсиздиги, көздүн торчосунун бузулушу, нервдердин жабыркашы, буттун жаралары жана гангрена, гипогликемиялык жана гипергликемиялык кома.

Дарылоо: 1-типте — инсулин инъекциялары; 2-типте — таблеткалар, диета, кыймыл; кантты күн сайын өлчөө жана дарыгердин көзөмөлү.

Алдын алуу (2-тип): туура тамактануу, күнүмдүк кыймыл, ашык салмактан арылуу, кантты мезгил-мезгили менен текшертип туруу.

Кыскача эссе

Убакыт — адамга бирдей берилген эң чоң байлык. Байга да, кедейге да, окуучуга да бир суткада 24 саат гана берилет. Айырма — ким аны кантип пайдаланарында. Акчаны жоготсоң кайра табасың, бирок өткөн бир мүнөттү эч ким кайтарып бере албайт. Ошондуктан убакытты баалоо — өмүрдү баалоо дегенди билдирет.

Билим — ошол убакыттын эң баалуу жемиши. Мектепте өткөргөн ар бир күн, ар бир сабак, окуган ар бир китеп келечекке ташталган кадам. Бүгүн түшүнбөй калган нерсе эртең туура чечим кабыл алууга жардам берет. Баа — билимдин бир гана көрсөткүчү; чыныгы билим ойлонуу, суроо берүү, катадан үйрөнүү жана турмушта туура жол таба билүү.

Убакытты туура пайдалануу күнү-түнү окуу деген эмес. Бул — ар бир нерсенин өз ордун билүү: окууга, эс алууга, ден соолукка жана чыгармачылыкка убакыт бөлүү. Эң коркунучтуу нерсе — убакытты уурдаган адаттар: телефон, маанисиз оюндар, «кийин окуйм» деген шылтоо. Телефон колуңда болушу керек, сен телефондун колунда эмес.

Улуу ийгиликтер бир күндө жаралбайт. Алар күн сайын жасалган майда аракеттерден куралат: бир нече бет китеп, бир түшүнгөн суроо, бир жасалган кадам. Келечек — күтүп отургандарга эмес, бүгүн аракет кылгандарга жылмаяды.

Эсте тут: өткөн күндү өзгөртө албайсың, эртеңки күн али келе элек. Колуңдагы эң чоң мүмкүнчүлүк — бүгүнкү күн. Бүгүн оку, бүгүн изден, бүгүн аракет кыл — ошондо эртеңки өмүрүңдү сыймык менен жашайсың.

Кыскача план (өз эссеңди жазсаң):

1. Убакыт — кайтарылбас байлык.
2. Билим — убакыттын жемиши.
3. Мектеп — келечектин пайдубалы.
4. Убакытты туура бөлүштүрүү жана адаттардан сактануу.
5. Бүгүнкү аракет — эртеңки тагдыр.

Кыскача:

• Убакыт — баарына бирдей берилген, кайтарылбас байлык.
• Билим — ошол убакыттын эң баалуу жемиши.
• Мектеп — келечектин пайдубалы.
• Убакытты туура бөлүштүр: окуу, эс алуу, ден соолук.
• Телефонго көз каранды болбо — ал сенин куралың болсун.
• Ийгилик күн сайын жасалган майда аракеттен куралат.
• Бүгүнкү аракет — эртеңки тагдыр.

Убакыт жана билим (кеңирирээк баян)

Ар бирибизге бирдей таң атат, бирдей күн батат, бир суткада баарыбызга 24 саат берилет. Байга да, кедейге да, окумуштууга да, окуучуга да убакыт бирдей өлчөмдө берилет. Айырма — ким аны кантип пайдаланарында. Бирөө убакытты мүмкүнчүлүккө айлантат, бирөө шылтоого айлантат. Бирөө бүгүн аракет кылып, эртең ийгиликтин үзүрүн көрөт, бирөө бүгүнкү күнүн текке кетирип, эртең өкүнүчтүн көлөкөсүндө калат. Ошондуктан убакыт — адамга берилген эң чоң байлык.

Убакыттын баалуулугу анын кайтарылбастыгында. Акчаны жоготсоң, кайра табасың; буюмду жоготсоң, кайра сатып аласың. Бирок кечээ кеткен бир секундду да, бир мүнөттү да, бир күндү да эч ким кайтарып бере албайт. Убакытты карызга алууга да, токтотууга да эч кимдин күчү жетпейт. Демек, убакытты баалоо — өмүрдү баалоо, ал эми убакытты туура пайдалануу — өз келечегиңе жоопкерчилик менен мамиле кылуу.

Ошол убакыттын эң баалуу жемиши — билим. Мектеп — убакыттын баалуулугун түшүнүп, келечектин пайдубалын түптөй турган билим ордосу. Окуучу үчүн мектепте өткөрүлгөн ар бир күн жөн гана сабакка катышуу эмес, келечекке карай ташталган кадам. Ар бир сабакта айтылган сөз, ар бир жазылган сүйлөм, ар бир чечилген маселе, ар бир окулган китеп адамдын акылына кирпич болуп кошулат. Балким, бүгүн математикадан чыгарган маселенин же тарыхтан үйрөнгөн окуянын маанисин толук түшүнбөйсүң. Бирок эртең ошол билим туура чечим кабыл алууга, дүйнөнү таанып-билүүгө, өз жолуңду табууга жардам берет.

Көп учурда биз өзүбүздү «дагы убакыт бар», «кийин окуйм», «эртең даярданам» деп сооротонубуз. Бирок келечек — бир күнү күтүүсүздөн эшикти каккан керемет эмес. Келечек — бүгүнкү аракеттердин жыйынтыгы. Бүгүн китеп окубаган окуучу эртең билимдин жетишсиздигин сезиши мүмкүн. Бүгүн убактысын телефонго, пайдасыз оюндарга короткон бала эртең колдон чыгарган мүмкүнчүлүктөрүнө өкүнүшү мүмкүн. Ал эми бүгүн бир саатын билимге арнаган, бир барак китеп окуган, түшүнбөгөн суроосун кайра сураган, ката кетирсе да аракетин токтотпогон окуучу эртең өз күчүнө ишенген инсанга айланат.

Билим алуу күнү-түнү окуу, эс албоо же өзүңдү кыйноо дегенди билдирбейт. Бул — ар бир нерсенин өз ордун билүү: окууга убакыт бөлүү, эс алууга убакыт табуу, ден соолукту чыңдоо, чыгармачылык менен алектенүү. Убакытты башкарган адам жашоосун да тартипке келтире алат. Эң негизгиси — убакытты уурдаган адаттардан сак болуу. Телефон колуңда болушу керек, сен телефондун колунда эмес. Социалдык тармактар сага кызмат кылсын, сен аларга көз каранды болбо. Бир сааттык пайдасыз көрүү бир сааттык билимден, бир сааттык өнүгүүдөн жана бир сааттык мүмкүнчүлүктөн ажыратат.

Улуу ийгиликтер бир күндө жаралбайт, алар күн сайын жасалган майда аракеттерден куралат. Бир күндө бүт китепти окубасаң да, күн сайын бир нече бет оку; бир күндө баарын үйрөнбөсөң да, күн сайын жаңы нерсе бил; кыялыңа бир күндө жетпесең да, күн сайын ошол кыялга бир кадам жакында. Ката кетирүүдөн коркпо — ката жеңилүүнүн белгиси эмес, үйрөнүүнүн баскычы. Бүгүн билбегениң үчүн уялба, бирок билүүгө мүмкүнчүлүк туруп, аракет кылбай койгонуң үчүн эртең өкүнүп калба.

Билим алуу жеке ийгилик үчүн гана эмес, коомдун жана мамлекеттин келечеги үчүн да керек. Билимдүү муун — күчтүү мамлекеттин пайдубалы. Ой жүгүртө алган, жоопкерчиликтүү, эмгекчил жаштар бар жерде өнүгүү бар. Бүгүнкү окууң — эртеңки өлкөнүн өнүгүүсүнө кошкон салымың.

Кечээги күн өттү — аны өзгөртө албайсың. Эртеңки күн али келе элек — аны толук биле албайсың. Колуңдагы эң чоң мүмкүнчүлүк — бүгүнкү күн. Ошондуктан бүгүн оку, бүгүн изден, бүгүн аракет кыл жана кыялыңа карай кадам ташта. Убакытты текке кетирбе, анткени убакыт — өмүр. Билимден качпа, анткени билим — келечек. Кыялдан коркпо, анткени кыял — максаттын башаты.

Кыскача жыйынтык: убакыт — кайтарылбас байлык, билим — анын эң баалуу жемиши, ал эми бүгүнкү аракет — эртеңки тагдырдын негизи.