кандай себептен байыркы турк жазуулары "рум" жазмасы деп аталат

Кыска жооп

Бул аталыш шарттуу: байыркы түрк жазуусунун (Орхон-Енисей) тамгаларынын сырткы көрүнүшү байыркы Скандинавиядагы (герман) «руна» жазуусунун белгилерине окшош болгондуктан, аларды «руна» («рум») жазуусу деп атап кетишкен. Бул — тышкы окшоштук гана, эки жазуунун тектештигин билдирбейт.

Ключевые шаги

1. Термин кантип пайда болгон. 18-кылымдын башында Енисей боюндагы таштардагы белгилерди илимпоздор сүрөттөп, аларды Скандинавия руналарына окшотушкан (Ф. Страленберг, 1730-ж.). Ошондон улам «руникалык» деген ат илимге кирип калган.

2. Эмне үчүн бул ат так эмес. Белгилер сырткы түрү боюнча (түз сызыктар, бурчтар) окшош, бирок системасы башка:

• түрк жазуусу 38–40 тамгадан турат жана үндүү менен үнсүздү өзүнчө белгилейт;
• герман руналары (футарк) 24 тамгадан турат;
• белгилердин мааниси дал келбейт.

3. Текти кайдан. Азыркы илимде түрк рунасы согдия жазуусунун же Борбордук Азиядагы жергиликтүү белгилердин негизинде өнүккөн деп эсептелет. Герман руналары менен генетикалык байланышы жок.

4. Окулушу. 1893-ж. даниялык Вилхелм Томсен ачкычын таап, В. Радлов менен бирге тексттерди окуп чыккан. Ошондон кийин эки аталыш тең колдонулат: «Орхон-Енисей жазуусу» = «байыркы түрк руникалык жазуусу».

Проверка

Эгер суроодо «Рум» (Рим, Византия) деп айтылса — ал башка нерсе: түрк жазуусу грек-рим жазуусунан келип чыккан эмес. Окуу китептеринде көбүнчө «рун» деп жазылат, ал эми «Рум» деген ат менен байланышы жок.