Чыйырды торогон баланын кандай озгочолуктору бар

1. Көкчө менен Алманбеттин достугу кантип бузулду

Кыскача: алардын ортосуна ушак салынган. Бузукулар (ичи тар, көралбас адамдар) Көкчөгө «Алманбет сени өлтүрүп, ордуңду ээлеп алмакчы» деп, Алманбетке «Көкчө сени өлтүрмөкчү» деп жалган кабар жеткиришкен. Көкчө ушакка ишенип, Алманбетти душман көрөт. Алманбет муну билип, Көкчөнүн жеринен кетип, Манаска келип кошулат. Ошентип достук үзүлөт.

Мааниси: эпос достуктун бузулушун «ушак → ишенимдин жоктугу → душмандык» деген чынжыр менен көрсөтөт. Бул окуя Алманбеттин Манаска келишине түрткү берип, сюжетти андан ары өнүктүрөт.

2. Кыздын калыңын аша айтуунун максаты

1. Сыноо — күйөө баланын байлыгын, күчүн, элин жана кадыр-баркын сыноо.
2. Баш тартуу — кызды бергиси келбеген ата-эне түздөн-түз «жок» деп душмандык кылбай эле, аткаруу кыйын калым коюп, күйөөнү кайтаруу.
3. Кыздын баасын көрсөтүү — калым канча чоң болсо, кыз ошончо кадырлуу деп эсептелген.
4. Кызды кармоо — кызды алыс жерге бергиси келбегенде шылтоо болгон.

Эпосто баатыр бул калымды төлөп, өзүнүн улуулугун жана элинин биримдигин далилдейт — ошондуктан мындай мотив баатырды даңазалоого кызмат кылат.

Текшерүү: 1-суроодо «ушак» деген сөз, 2-суроодо «сыноо» жана «баш тартуу» деген ойлор болсо, негизги маанини туура бердиң. Эпостун версияларында деталдар (ысымдар, сандар) айырмаланышы мүмкүн, бирок негизги маани ушунда.

3. Жакыптын Каныкейди сынаганы

Жакып уулу Манаска келин издеп, Бухарадагы Темиркандын кызы Каныкейге келет. Ал кызды сынайт:

• акылын — суроо-табышмактар аркылуу;
• адебин — конок тосуу, улууларды сыйлоо;
• эбин, чеберчилигин — үй-тиричилик, тамак-аш, тигүү иштери.

Каныкей баарын эптеп, акылдуу, адептүү, эпчил экенин далилдейт. Жакып ыраазы болуп, аны Манаска айттырат. Мунун мааниси: келин тандоодо сырткы сулуулук эмес, акыл жана адеп бааланган.

4. «Көз камандардын» колунан Манасты ким куткарганы

Бул эпизод боюнча так жооп эпостун версиясына жараша айырмаланат, ошондуктан болжолдоп койгум келбейт. Китебиңдеги ошол үзүндүнү (же барактын сүрөтүн) жөнөтсөң, так ысымды аныктап берем.

5. Көкөтөйдүн ашында көп чырдын башаты

Негизги себеп — устукан жана орун талашы:

1. Кимге кандай үлүш (баш, жамбаш, көкүрөк) тийиши керек;
2. Ким төргө отурушу керек — башкача айтканда «ким улуу» деген талаш;
3. Ат чабыштын байгесин бөлүштүрүү.

Ошондой эле ар кайсы элден келген коноктордун ортосундагы ичи тардык, ушак жана теңсинбей карашы чырды күчөтөт. Демек, аш «ким улуу» деген талашка айланып, элдердин ортосунда кастыкка өтөт.

6. Ашты ким жөнгө салат

Ашты (анын ичинде талаш-тартышты) Бакай — акылман, аштын башчысы — жөнгө салат. Ал элдерди чакырып, тартип орнотуп, сөзү менен элди тынчытат. Айрым версияларда бул ролду Кошой аткарат, ошондуктан китебиңдеги текст менен салыштырып көр.

Текшерүү: 3-суроодо «акыл, адеп, чеберчилик»; 5-суроодо «устукан жана орун талашы»; 6-суроодо «Бакай» деген жооптор чыкса — негизги маанини туура бердиң.

3. Жакыптын Каныкейди сынаганы

Жакып уулу Манастын аялы Каныкейди сынаш үчүн Бухарага барат. Ал өзүн таанытпай, жолоочу же кедей кишинин кейпинде кирет. Каныкей аны жакшы тосуп, орун берип, тамак берет. Жакып анын акылын, адебин, меймандостугун сынайт. Каныкей сынактан өтөт — Жакып анын келини экенин билип, ыраазы болуп батасын берет.

4. Көзкамандардын колунан Манасты ким куткарып калды

Манасты Кыдыр ата куткарып калган. Кыдыр — эпостогу ыйык жардамчы, ал кыйын учурда Манаска колдоо көрсөтөт.

5. Көкөтөйдүн ашында көп чырдын башы эмнеден байкалат

Чырдын башы — эттин үлүшүн бөлүштүрүү жана байге талашы. Көкчөгө куйрук, Чубакка жая берилгенде, Чубак таарынып, чыр чыгат. Бул Көкчө менен Чубактын кагылышына алып келет.

6. Ашты ким жөнгө салат

Ашты Манас жөнгө салат. Ал келип, чырды токтотуп, тартип орнотот.

Эпостун версияларында деталдар айырмаланышы мүмкүн; окуу китебиңдеги вариантка карап жаз.

1. Чоң казатта Алманбеттин чалгынга тандалышы

Алманбет кырк чоронун ичинде **че

«Бол» дегениңди так түшүнгөн жокмун: жоопту (ал жарым жолдо үзүлүп калды) аягына чейин улантайынбы же токтотуп коёюнбу? Эгер улантсам — 1-суроодон баштап, бешөөнү тең толук жазам.

Кечир, мурунку жообум сүйлөмдүн ортосунда үзүлүп калган. Улантып, беш суроого тең жооп берем.

1. Чоң казатта Алманбет чалгынга эмне үчүн тандалган

Чалгын — сырдуу жана өтө коркунучтуу иш. Ага акылы терең, байкагыч, эр жүрөк жана тил тапкыч адам керек. Алманбет кырк чоронун ичинде дал ушундай сапаттары менен өзгөчөлөнгөн: ал душмандын жерин, жолун, адат-салтын жакшы билген, керек болсо тил табышып, сырды ичине сактай алган. Ошондуктан аскер башчылар аны тандашат.

2. «Манасты унуткансып» деген лакап

«Унуткансып» — «унуткандай болуп, билмексен болуп» деген маанини берет. Баатыр кээ бир учурда өзүнүн өткөн эрдигин, душмандын жасаганын же жакындарын билмексен болуп, сынап көрүү үчүн ошентет. Ошондон улам ага ушундай лакап калган. Бирок бул эпизод эпостун версияларында ар башка берилет, ошондуктан так сөздү китебиңдеги үзүндү боюнча айткан оң.

3. Каныкей баланы чымчып алуудагы максаты

Ал баланы (Семетейди) сынаш үчүн чымчыйт:

• чыдамдуулугун, баатырдык табиятын текшерет — баатыр бала ыйлабай, чыдап калат;
• баланын үнү чыкпаса, душман аны байкабайт, башкача айтканда жашыруу максаты да бар.

Жыйынтыкта: Семетей чыдап, ыйлабайт — бул анын баатыр болорун көрсөткөн жышаан.

4. Көлчүктүн соолушу жана кайра толушу

Бул — жышаан, б.а. табият аркылуу берилген белги. Эпостун тилинде суунун тартылып соолушу — баатырдын жоктугу, кырсык, өлүм же эл башына түшкөн оор күн; кайра толушу — баатырдын кайтышы, жаңыруу, элдин бактылуу турмушу. Так эпизодду (кайсы окуяда кайсыл маалда соолуйт) китебиңден текшерүү керек.

5. Манас менен Семетейдин чоңоюшу

Окшоштуктары:

1. Экөө тең төрөлгөндө эле өзгөчө белгилер менен төрөлөт (алаканында кан, оозунда тиш, ачык көз).
2. Экөө тең эрте жетилет: тез чоңоюп, эрте басып, эрте сүйлөп, эрте ат минип, эрте эрдик көрсөтөт.
3. Экөө тең эл үчүн жаралган баатыр катары тарбияланат жана эрте эле өз күчүн, акылын көрсөтөт.

Өзгөчөлүктөрү:

1. Манастын атасы Жакып тирүү, ал эл ичинде, ата-энесинин жана чоронун курчоосунда чоңоёт. Семетей атасы жок, жалгыз чоңоёт.
2. Семетей душмандардан жашырынып, обочо жерде, Каныкейдин колунда багылат; Манас мындай жашырууну билбейт.
3. Семетей атасынын өлүмүнөн кийин төрөлүп, анын миссиясын улантуу, өч алуу жүгү менен чоңоёт.

Бир суроо: окуу китебиңдеги «унуткансып» жана «Көлчүк» жөнүндөгү үзүндүнүн барак сүрөтүн жөнөтсөң, ошол эки жоопту тактап берем.

1. Алманбет чалгынга эмне үчүн тандалды Акылы терең, байкагыч, эр жүрөк, тил тапкыч — чалгынга керек сапаттардын баары анда бар.

2. «Манасты унуткансып» лакабы «Унуткандай, билмексен болуп» деген мааниде — баатыр сынап, өзүн билдирбей жүргөндүктөн айтылган.

3. Каныкей баланы эмне үчүн чымчыйт Сынаш үчүн: баатыр бала чыдап, ыйлабайт. Ыйлабаса — душман байкабайт, бала жашыруун болот.

4. Көлчүктүн соолушу жана кайра толушу Жышаан: соолушу — баатырдын жоктугу, кырсык; толушу — баатырдын кайтышы, жаңыруу.

5. Манас менен Семетейдин чоңоюшу Окшоштугу: экөө тең өзгөчө белгилер менен төрөлүп, эрте жетилет, эрте эрдик көрсөтөт. Айырмасы: Манас атасы жана чоронун курчоосунда чоңоёт; Семетей атасы жок, душмандан жашырынып, Каныкейдин колунда багылат.