Задача Задача №3782424
А
А
мамлекет жана укук жөнүндө жалпы түшүнүк конспект
Кыскача жооп
Мамлекет — коомду башкаруучу, белгилүү аймакта эгемендүү бийликке ээ саясий уюм. Укук — мамлекет белгилеген жана коргогон, жалпыга милдеттүү жүрүм-турум эрежелеринин (ченемдердин) системасы. Алар бири-бирине байланыштуу: мамлекет укукту түзөт жана аткарылышын камсыздайт, укук болсо мамлекеттик бийликти чектеп, коомдогу тартипти сактайт.
1. Мамлекет жөнүндө түшүнүк
Мамлекеттин негизги белгилери:
- Аймак — чектелген географиялык мейкиндик;
- Калк — ошол аймакта жашаган жарандар;
- Эгемендүүлүк — ички жана тышкы иштерди өз алдынча чечүү;
- Публикалык бийлик — башкаруу аппараты (президент, парламент, өкмөт, сот);
- Мыйзам чыгаруу монополиясы — милдеттүү ченемдерди өзү гана белгилейт;
- Салык жана алымдар — бюджети менен аппаратын каржылоо;
- Укукту коргоо — мажбурлоо каражаттары (милиция, сот, прокуратура).
Функциялары:
| Ички функциялар | Тышкы функциялар |
|---|---|
| Коомдук тартипти сактоо | Өлкөнү коргоо |
| Экономиканы жөнгө салуу | Башка мамлекеттер менен кызматташуу |
| Социалдык коргоо (билим, саламаттык) | Эл аралык уюмдарга катышуу |
| Жарандардын укуктарын коргоо | Дипломатиялык байланыштар |
Мамлекеттин формалары (3 өлчөм):
- Башкаруу формасы — монархия (бийлик мураска өтөт) же республика (бийлик шайланат);
- Мамлекеттик түзүлүш — унитардык (бирдиктүү) же федерация (субъектилер менен);
- Саясий режим — демократиялык, авторитардык, тоталитардык.
2. Укук жөнүндө түшүнүк
Укуктун белгилери:
- Жалпыга милдеттүү — баарына бирдей таралат;
- Формалдуу аныкталган — жазуу түрүндө, так бекитилет;
- Мамлекет тарабынан кепилденет — аткарылбаса, мажбурлоо колдонулат;
- Бузууда юридикалык жоопкерчилик келип чыгат.
Укуктун булактары:
- Укуктук адат — коомдо калыптанган, мамлекет тааныган эреже;
- Ченемдик-укуктук акт — мыйзам, кодекс, жарлык (негизги булак);
- Сот прецеденти — соттун чечими кийинки иштер үчүн үлгү;
- Эл аралык келишим — мамлекеттер ортосундагы келишим;
- Укук доктринасы — юристтердин илимий эмгектери (кээ бир өлкөлөрдө).
Укуктун функциялары: жөнгө салуу (тартип орнотуу), коргоо (укуктарды коргоо), тарбиялоо, маалымат берүү.
3. Мамлекет менен укуктун байланышы
- Мамлекет → укук: ченемдерди түзөт, каттоого алат, аткарылышын камсыздайт.
- Укук → мамлекет: бийликтин чегин белгилейт, жарандарды өз башындыктан коргойт.
- Корутунду: мамлекетсиз укук аткарылбайт, укуксуз мамлекет — зомбулукка айланат. Демократиялык мамлекетте экөө тең бири-бирин теңдей чектейт.
4. Кантип эстеп калуу керек (кадамдар)
- Аныктаманы жатта: ким? эмне кылат? кандай белгилер менен?
- Мамлекетти белгилери → функциялары → формалары тартибинде жаз.
- Укукту белгилери → булактары → функциялары тартибинде жаз.
- Акырында байланыш жөнүндө 1–2 сүйлөм кош — бул конспектти толук кылат.
Өзүңдү текшер:
- Эгемендүүлүк деген эмне жана ал эмне үчүн мамлекеттин белгиси?
- Мыйзам менен укуктук адаттын айырмасы эмнеде?
- Эмне үчүн укук мамлекеттик бийликти чектейт деп айтабыз?
