атомның құрылысын түсіңдір
Сверь числа и знаки с фото.
Бізді қоршаған барлық заттар өте ұсақ бөлшектерден – атомдар мен молекулалардан тұрады. Атом – химиялық элементтің ең кіші бөлшегі. Атомның ортасында ядро орналасады. Ядро протондар мен нейтрондардан тұрады, ал электрондар ядроны қоршаған аймақта орналасады. Протон оң, электрон теріс зарядталған, ал нейтронның заряды жоқ. Атомның құрылысын зерттеуге көптеген ғалымдар үлес қосты. Джозеф Томсон электронды ашты, Эрнест Резерфорд атом ядросының бар екенін дәлелдеді, ал Джеймс Чедвик нейтронды ашты. Бұл жаңалықтар атомның құрылысын түсінуге көмектесті. Әрбір химиялық элементтің өзіндік таңбасы бар. Мысалы, сутек – \(H\), оттек – \(O\), темір – \(Fe\), күкірт – \(S\). Химиялық таңбалар заттардың құрамын көрсету үшін пайдаланылады. Заттар жай және күрделі болып бөлінеді. Жай заттар бір химиялық элементтің атомдарынан тұрады. Мысалы, сутек (\(H_2\)), оттек (\(O_2\)), темір (\(Fe\)). Ал күрделі заттар әртүрлі химиялық элементтердің атомдарынан құралады. Мысалы, су (\(H_2O\)), көмірқышқыл газы (\(CO_2\)), ас тұзы (\(NaCl\)). Су молекуласы екі сутек және бір оттек атомынан тұрады. Көмірқышқыл газының молекуласында бір көміртек және екі оттек атомы бар.
Атом — химиялық элементтің ең кіші бөлшегі. Ол ортадағы ядродан және ядроны қоршаған электрондардан тұрады. Ядро протондар мен нейтрондардан құралады: протонның заряды оң, нейтронның заряды жоқ, ал электронның заряды теріс.
Негізгі қадамдар:
- Ядро. Атомның ортасында орналасады. Құрамында протондар (\(+\)) мен нейтрондар (\(0\)) бар. Ядроның оң заряды протондар санымен анықталады.
- Электрондар. Ядро айналасындағы аймақта орналасады. Әр электрон теріс зарядты, сондықтан ол ядроға тартылады. Атомда протондар саны электрондар санына тең болса, атом бейтарап болады.
- Химиялық элемент. Бір типті атомдар. Оның өз таңбасы бар: \(H\) — сутек, \(O\) — оттек, \(Fe\) — темір, \(S\) — күкірт. Таңбалар заттың құрамын жазу үшін қолданылады.
- Молекула және заттар. Молекула — атомдардың бірігуі. Жай затта бір элементтің атомдары болады: \(H_2\), \(O_2\), \(Fe\). Күрделі затта әртүрлі элементтердің атомдары болады: \(H_2O\), \(CO_2\), \(NaCl\).
- Формуланы оқу. Индекс атом санын көрсетеді; индекс жазылмаса, атом саны 1 деп түсініледі. Мысалы, \(H_2O\) — 2 сутек және 1 оттек атомы; \(CO_2\) — 1 көміртек және 2 оттек атомы; \(NaCl\) — 1 натрий және 1 хлор атомы.
Тексеру: \(H_2O\) формуласы бойынша су молекуласында 2 сутек атомы және 1 оттек атомы бар — бұл мәтіндегі «екі сутек және бір оттек атомынан тұрады» дегенге сәйкес келеді. \(CO_2\) болса, 1 көміртек және 2 оттек атомынан тұрады. Протон мен электрон саны тең болғанда зарядтар теңгеріледі, сондықтан атом бейтарап болады.
