Маған қазақ тілі пәнінен етістіктің ерекше түрлері, есімше

Қысқаша жауап

Етістіктің ерекше түрлері — үшеу: есімше, көсемше, тұйық етістік. Олар етістіктен жасалады, бірақ сөйлемде таза етістіктей ғана емес, басқа сөз таптарының да қызметін атқарады. Есімше — қимылды шақпен бірге білдіретін, сонымен қатар көптеліп, септеліп, тәуелденетін етістік түрі.

1. Үш ерекше түрді салыстыру

• Есімше — шақты білдіреді, көптеледі, септеледі, тәуелденеді: барған, барар, баратын.
• Көсемше — қосымша қимылды, амал-тәсілді білдіреді; көптелмейді, септелмейді: бара, барып, барғалы.
• Тұйық етістік — қимылдың атауы, зат есім сияқты толық септеледі: бару, келу, оқу.

2. Есімшенің жұрнақтары

1. -ған/-ген/-қан/-кен — өткен шақ: барған, келген, оқыған, кеткен.
2. -ар/-ер/-р/-ыр/-ір — келер шақ: барар, келер, оқыр, кетер.
3. -атын/-етін/-йтын/-йтін — осы шақ: баратын, келетін, оқитын.
4. -мақ/-мек/-бақ/-бек/-пақ/-пек — мақсат: бармақ, келмек.

Кейбір оқулықтарда -ушы/-уші де есімше қатарында қарастырылады: оқушы, жүзуші.

3. Есімшенің екі жақты табиғаты

Етістік белгілері:

• шақты білдіреді: барған — өткен, барар — келер;
• болымсыз түрі бар: бармаған, келмес.

Есім сөздердің белгілері:

• көптеледі: барғандар;
• септеледі: барғанға, барғаннан, барғанда;
• тәуелденеді: барғаным, барғаның.

4. Сөйлемдегі қызметі

• Анықтауыш: Келген қонақтар отыр. (қандай қонақтар?)
• Баяндауыш: Ол ерте келген. (өткен шақты білдіріп тұр)
• Бастауыш немесе толықтауыш (заттанып кеткенде): Барғандар көп болды. Келгенге сый берді.

5. Тексеру

Мына сөйлемдердегі ерекше етістіктерді анықтап көр:

1. Оқыған бала көп біледі.
2. Ол мектепке барып, сабағын оқыды.
3. Жүзу — пайдалы спорт.

Жауабы:

1. оқыған — есімше, анықтауыш;
2. барып — көсемше, пысықтауыш;
3. жүзу — тұйық етістік, бастауыш.

Есте сақтайтын ереже: есімше шақты білдіреді және септеле алады, ал көсемше қосымша қимылды білдіреді және септелмейді — айырмашылық осында.