Байкоо таблицасы: Убакыт (саат), Сүттүн абалы (суюк, коюулана баштады, уюду), Өңү (ак, саргыч), Жыты (кадимкидей, бир аз кычкыл, кычкыл), Кошумча байкоолор
Реши задание на изображении
Сверь числа и знаки с фото.
Байкоо таблицасы:
| Убакыт (саат) | Сүттүн абалы (суюк, коюулана баштады, уюду) | Өңү (ак, саргыч) | Жыты (кадимкидей, бир аз кычкыл, кычкыл) | Кошумча байкоолор | | 10:00 | баштады, | | | | | 11:00 | сүт | ак | | | | 12:00 | коюулана | | | | | ... | | | | | | 4–6 сааттан кийин | уюду | | | |
Суроолорго жооп бергиле.
- Сүттө кандай өзгөрүү болду? Ал кантип айранга / йогуртка айланды?
- Силердин оюңарча, сүткө уютку катары кошулган даяр айрандагы же йогурттагы кайсы «жандуулар» аны уютууга жардам берди?
- Бул майда «жандуулардын» (микроорганизмдердин) тиричилигинен улам, айрандын уюшу үчүн кандай шарттар (жылуулук, азык, сүт) керек болду?
- Эмне үчүн сүттү адегенде кайнатып алып, андан кийин белгилүү бир температурага чейин муздатуу керек?
- Эмне себептен сүт өтө ысык же өтө муздак болбошу керек?
- Бул изилдөө тирүү организмдердин биздин жашообузга маанилүү ролун кантип түшүндүрүп берет?
Кратко: молоко сквашивают молочнокислые бактерии. Они сбраживают молочный сахар — лактозу — в молочную кислоту. Кислота «сворачивает» белок казеин, поэтому молоко густеет, появляется кислый запах и вкус. Так получается простокваша, а на её основе — айран или йогурт.
Ориентир для таблицы:
| Время | Состояние молока | Цвет | Запах | Дополнительно |
|---|---|---|---|---|
| 10:00 | жидкое, добавлена закваска | белое | обычный | начало опыта |
| 11:00 | ещё жидкое | белое | обычный или едва кислый | — |
| 12:00 | начинает густеть | белое | слабокислый | — |
| через 4–6 ч | свернулось | белое или слегка кремовое | кислый | может отделиться сыворотка |
Ответы на вопросы:
Что изменилось и как получился айран/йогурт?
Молоко из жидкого стало густым и кислым, затем свернулось. Это молочнокислое брожение: бактерии закваски размножаются, превращают лактозу в молочную кислоту, и белок молока свёртывается. Для айрана густой продукт часто ещё разбавляют водой и солят, а йогурт оставляют густым.Какие «живые» организмы помогли?
Молочнокислые бактерии: лактобациллы и молочнокислые стрептококки. В йогурте обычно работают термофильный стрептококк и болгарская палочка, в айране — разные лактобациллы и лактококки. Это живые микроорганизмы, поэтому закваска должна быть «живой», а не пастеризованной.Какие условия нужны?
Тепло, пища и подходящая среда:- тепло — для йогурта примерно 40–45 °C, для айрана — тёплое место;
- пища — лактоза в молоке;
- чистое молоко, живая закваска, чистая посуда;
- достаточно времени — обычно несколько часов.
Зачем сначала кипятить, а потом охлаждать?
Кипячение убивает большинство посторонних и болезнетворных микробов и делает молоко безопасной средой. Затем молоко охлаждают до 40–45 °C, чтобы не убить полезную закваску: в слишком горячее молоко бактерии добавлять нельзя.Почему молоко не должно быть слишком горячим или холодным?
Слишком горячее молоко убивает молочнокислые бактерии, а в слишком холодном они почти не размножаются. Нужна оптимальная температура, при которой брожение идёт нормально.Какую роль живых организмов показывает опыт?
Он показывает, что микроорганизмы — живые организмы с активным обменом веществ. Человек использует их для получения кисломолочных продуктов: айрана, йогурта, кефира, сыра. Но эти же микробы могут портить продукты, поэтому важны чистота, правильная температура и контроль условий.
Проверка: через 4–6 часов должен получиться густой кисломолочный сгусток. Если молоко осталось жидким — температура была низкой или закваска неживая. Если появилась плесень или гнилостный запах, продукт испорчен и его нельзя пробовать.
Обсуждение
14 сообщенийКыргызча
Кыскача: сүттү сүт кычкыл бактериялары ачытат. Алар сүттөгү кант — лактозаны — сүт кислотасына айландырат. Кислота сүттүн белогун — казеинди — бүктөп, сүт коюуланат, кычкыл жыт жана даам пайда болот. Ошентип простокваша, айран же йогурт алынат.
Таблицага болжолдуу жазуу:
| Убакыт | Сүттүн абалы | Түсү | Жыты | Кошумча |
|---|---|---|---|---|
| 10:00 | суюк, ачыткы кошулган | ак | кадимки | тажрыйбанын башталышы |
| 11:00 | дагы суюк | ак | кадимки же бир аз кычкыл | — |
| 12:00 | коюулай баштайт | ак | бир аз кычкыл | — |
| 4–6 сааттан кийин | уюп калат | ак же акырын кремдик | кычкыл | сары суусу бөлүнүшү мүмкүн |
Суроолорго жооптор:
Эмне өзгөрдү жана айран/йогурт кантип пайда болду?
Сүт суюк абалдан коюу жана кычкыл болуп, анан уюп калды. Бул сүт кычкыл ачытуу: ачыткыдагы бактериялар көбөйүп, лактозаны сүт кислотасына айландырат, сүттүн белогу казеин бүктөлөт да, сүт коюуланат. Айранда коюу азыкка кээде суу кошуп, туздашат; йогурт коюу бойдон калат.Кайсы «тирүү» организмдер жардам берди?
Сүт кычкыл бактериялар: лактобациллдер жана сүт кычкыл стрептококктор. Йогуртта термофилдик стрептококк жана болгар таякчасы, айранда түрдүү лактобациллдер жана лактококктор иштейт. Алар тирүү микроорганизмдер, ошондуктан ачыткы «тирүү» болушу керек.Кандай шарттар керек?
Жылуулук, азык жана ылайыктуу чөйрө:- йогурт үчүн болжол менен 40–45 °C, айран үчүн жылуу жер;
- азык — сүттөгү лактоза;
- таза сүт, тирүү ачыткы, таза идиш;
- жетиштүү убакыт — адатта бир нече саат.
Эмне үчүн адегенде кайнатып, анан муздатабыз?
Кайнатуу көпчүлүк бөтөн жана оору козгоочу микробдорду өлтүрүп, сүттү коопсуз чөйрө кылат. Андан кийин сүттү 40–45 °Cге чейин муздатабыз, анткени өтө ысык сүткө ачыткы кошсо, пайдалуу бактериялар өлүп калат.Эмне үчүн сүт өтө ысык же өтө муздак болбошу керек?
Өтө ысык сүт сүт кычкыл бактерияларды өлтүрөт, ал эми өтө муздак сүттө алар дээрлик көбөйбөйт. Ачытуу нормалдуу жүрүшү үчүн оптималдуу температура керек.Тажрыйба жандуу организмдердин ролун кантип көрсөтөт?
Тажрыйба микроорганизмдердин тирүү организм экенин жана зат алмашуусу активдүү экенин көрсөтөт. Адам аларды айран, йогурт, кефир, сыр сыяктуу кычкыл сүт азыктарын алуу үчүн колдонот. Бирок ошол эле микробдор азыкты буза алат, ошондуктан тазалык, туура температура жана шарттарды көзөмөлдөө маанилүү.
Текшерүү: 4–6 сааттан кийин коюу кычкыл сүт азыгы болушу керек. Эгер сүт суюк бойдон калса — температура төмөн болгон же ачыткы тирүү эмес. Эгер көк дат же чириген жыт пайда болсо, азык бузулган, аны даам көрүүгө болбойт.
5-класстын программа сы
5-класстын деңгээлиндеги жооп (кыргыз тилинде)
Кыскача: Сүттү ачыта турган нерсе — андагы майда тирүү организмдер, сүт кычкыл бактериялар. Алар сүттөгү кантты (лактозаны) кычкылга айландырат. Ошондуктан сүт коюуланып, кычкыл даам жана жыт пайда болот. Ушундай жол менен айран, йогурт, кефир алынат.
Таблица (5-класс үчүн жөнөкөй жазуу):
| Убакыт | Сүт кандай болду | Жыты | Эскертүү |
|---|---|---|---|
| Башында | суюк, ак | жок | ачыткы кошулду |
| 1 сааттан кийин | дагы суюк | дээрлик жок | өзгөрүү аз |
| 2–3 сааттан кийин | коюулай баштады | бир аз кычкыл | бактериялар көбөйүп жатат |
| 4–6 сааттан кийин | коюу, уюган | кычкыл | айран/йогурт даяр |
Суроолорго кыска жооптор:
Эмне өзгөрдү? Сүт суюк болгон, кийин коюу жана кычкыл болуп калды. Себеби бактериялар сүттү өзгөрттү.
Кайсы тирүү организмдер жардам берди? Сүт кычкыл бактериялар. Алар өтө кичинекей, көзгө көрүнбөйт, бирок тирүү жана көбөйөт.
Кандай шарттар керек? Жылуулук, таза сүт, ачыткы жана убакыт. Йогурт үчүн сүт жылуу болушу керек — болжол менен 40–45 °C.
Эмне үчүн кайнатып, анан муздатабыз? Кайнатуу зыяндуу микробдорду өлтүрөт. Анан сүттү муздатабыз, анткени өтө ысык сүткө ачыткы кошсо, пайдалуу бактериялар өлүп калат.
Эмне үчүн сүт өтө ысык же муздак болбошу керек? Ысык сүттө бактериялар өлөт, муздак сүттө жай көбөйөт. Жылуу сүттө гана иш жакшы жүрөт.
Тажрыйба эмнени көрсөттү? Микроорганизмдер тирүү жана алар азыкты өзгөртө алат. Адам аларды пайдаланып айран, йогурт жасайт. Бирок тазалыкты сактоо керек: бузулган азыкты жешке болбойт.
Текшерүү: 4–6 сааттан кийин сүт коюу жана кычкыл болушу керек. Эгер суюк бойдон калса — сүт муздак болгон же ачыткы жараксыз. Эгер көк дат пайда болсо — азык бузулган, ага тийбей эле кой.
6 суроо
6-суроого толук жооп (5-класс деңгээлинде)
Кыска жооп: тажрыйба микроорганизмдердин тирүү экенин жана алар азыкты өзгөртө аларын көрсөтөт. Адам ушул «жумушун» пайдаланып айран, йогурт, кефир жасайт.
Эмне үчүн тажрыйба ушунү көрсөтөт:
- Сүт өзүнөн өзү коюуланбайт. Ага ачыткы — тирүү бактериялар — кошулганда гана өзгөрөт.
- Бактериялар тирүү организмдер. Алар сүттөгү кантты (лактозаны) «жейт», көбөйөт жана калдык зат — кычкыл бөлүп чыгарат. Ошол кычкылдан сүт кычкылдайт жана коюуланат.
- Тирүү организмге шарт керек. Жылуулук (40–45 °C), тамак жана убакыт болсо — бактериялар иштейт. Муздак сүттө иш жай жүрөт, өтө ысык сүттө бактериялар өлөт.
- Кошумча далил: эгер ачыткыны кайнатып өлтүрсөң, сүт ачышпайт. Демек ишти бактериялардын өзү жасайт, сүт эмес.
- Адам бул процессти колдонот: айран, йогурт, кефир, сыр, кумыс — баары сүт кычкыл бактериялардын ишинин аркасында алынат.
- Бирок ошол эле микробдор азыкты бузат. Ошондуктан таза идиш, туура температура жана муздак сактоо керек. Бузулган азыкты жешке болбойт.
Дептериңе жазууга боло турган жыйынтык:
Тажрыйбадан көрүнүп турат: сүттү ачыта турган нерсе — тирүү микроорганизмдер, сүт кычкыл бактериялар. Алар сүттөгү кантты кычкылга айландырат, ошондуктан сүт коюуланып, кычкыл даам жана жыт пайда болот. Тирүү организмдер жылуулук, тамак жана убакыт болгондо гана иштейт. Адам аларды пайдаланып кычкыл сүт азыктарын жасайт, бирок тазалыкты сактабаса, азык бузулат.
Сүрөттөгү 6-суроого жооп: эгер канаттуулардын айлана-чөйрөсүндөгү азыктардын баары бир эле түрдө болсо, анда азык үчүн атаандаштык күчөйт.
Себеби ар кандай канаттууга ар кандай азык керек: кээ бирине дан, кээ бирине курт-кумурска, балык же майда жаныбарлар. Бир эле түрдүү азык менен бардыгы азыктана албайт. Азык тез бүтүп, айрым канаттуулар ачка калат, айрымдары башка жакка учуп кетет, кээ бирлери өлүп калышы мүмкүн.
Жыйынтык: канаттуулардын саны азаят жана табияттагы тең салмактуулук бузулат. Демек, табиятта азыктардын ар түрдүү болушу зарыл.
11,12,13
11. Көз карандысыз жана көз каранды өзгөрмөлөрдүн байланышы
- Көз карандысыз өзгөрмө: сүт турган шарт — температура (жылуу же муздак жер).
- Көз каранды өзгөрмө: сүттүн кандай өзгөрүшү — кычкылданышы, коюуланышы, жыты.
Байланыш: сүт жылуу жерде турганда тезирээк кычкылданып, коюуланат; муздак жерде бул процесс жай жүрөт. Башкача айтканда, температура жогорулаган сайын (белгилүү чекке чейин) сүттүн кычкылдануу ылдамдыгы да жогорулайт.
12. Туура эмес натыйжалар жана аларды болтурбоо жолу
Ооба, туура эмес натыйжалар болушу мүмкүн: мисалы, сүт бирдей эле убакытта ар башкача кычкылданып калышы, же сүт бузулуп, көк дат басуусу.
Аны болтурбоо үчүн бардык шарттарды бирдей кармоо керек: бирдей молочердөгү сүт, бирдей идиш, бирдей ачыткы, бирдей убакыт аралыктарында байкоо жүргүзүү. Ал эми өзгөртүлүүчү нерсе — изилденүүчү бир гана шарт (мисалы, температура) болушу керек.
13. Изилдөөнү жакшыртуунун бир жолу
Тажрыйбаны бир нече жолу кайталоо жана ар бир байкоону температура менен так жазып баруу. Мисалы, термометр менен сүттүн температурасын өлчөп, ошол эле убакытта муздак жана жылуу жердеги сүттү салыштыруу.
Түшүндүрмө: бир жолу алынган натыйжа кокустан ката болушу мүмкүн. Кайталоо жана так өлчөө менен натыйжа ишенимдүү болот, ошондой эле кайсы шарттын таасир эткенин так аныктоого болот.
Ал жакта сүт жөнүндө эмес стакандагы муз жөнүндө
Түзөтүү: түшүндүм — 11–13-суроолор сүт жөнүндө эмес, стакандагы муздун эриши боюнча тажрыйбага тиешелүү. Мурунку жообум сүт боюнча болчу, туура эмес болгон. Төмөндө муз боюнча жооп:
11. Көз карандысыз жана көз каранды өзгөрмөлөр
- Көз карандысыз (өзүбүз өзгөртөбүз): убакыт — муз эрип жатканда ар кандай убакта өлчөйбүз; же температура/шарт — стакан жылуу бөлмөдө же муздаткычта турат.
- Көз каранды (натыйжада өзгөрөт): эриген муздун көлөмү же массасы, пайда болгон суунун көлөмү, суунун температурасы, эрүү ылдамдыгы.
Байланыш: убакыт өткөн сайын эриген суу көбөйөт; бөлмө жылуу болсо, муз тезирээк эрийт. Муз толугу менен эригенче пайда болгон суунун температурасы 0 °C айланасында кармалат.
**12. Туура эмес натыйжалар жана аларды болтурбоо
Кантип жазам иш дептерине?
Иш дептерине мындай жазууга болот:
11-суроо. Көз карандысыз жана көз каранды өзгөрмөлөр
Көз карандысыз өзгөрмө — убакыт (муз кандай өзгөрөрүн ар кандай убакта өлчөйм).
Көз каранды өзгөрмө — эриген муздун көлөмү жана пайда болгон суунун көлөмү.
Байланыш: убакыт өткөн сайын эриген суу көбөйөт. Жылуу бөлмөдө муз тезирээк эрийт.
12-суроо. Туура эмес натыйжалар жана аларды болтурбоо
Туура эмес натыйжа болушу мүмкүн: мисалы, суу чачырап кетиши же муздун өлчөөсү так болбошу.
Болтурбоо үчүн: музду бирдей стаканга салам, бирдей убакытта өлчөйм, стаканды тийбейм, сууну чачыратпайм.
13-суроо. Изилдөөнү жакшыртуу
Тажрыйбаны бир нече жолу кайталам. Ар бир өлчөөнү так жазып барам. Мисалы, ар 5 мүнөт сайын суунун көлөмүн өлчөп, таблицага жазам. Ошондо натыйжа так жана ишенимдүү болот.
