орында Мұрат Мөңкеұлы Үш қиян
Сверь числа и знаки с фото.
1-тапсырма. Берілген сөздердің мағынасын, идеясы мен пафосын ұлттық мүдде тұрғысынан ашып жазыңыз.
Өлең жолдарының үзінді Мағынасы, идеясы мен пафосы 1. Еліңді тартып алғаны – Етекке қолды салғаны. Жайықты тартып алғаны – Жағаға қолды салғаны. Ойылды тартып алғаны – Ойдағысы болғаны. ___ 2. Жеті жұрт көшіп кеткен соң, Атамыз қазақ баласы, Қонып, мекен еткен жер. Мыңнан-мыңнан жылқы айдап, Жүзден-жүзден нар байлап, Дәулеті қалың біткен жер Балығы тайдай тулаған, Бақасы қойдай шулаған. ___ 3-тапсырма. Берілген өлең идеясын Қазтуған жырларымен салыстырып, дәптерлеріңе жазыңдар.
Қазтуған жырларының тақырыбы, идеясы Мұрат шығармаларының тақырыбы, идеясы ___ ___
Фотодағы екі тапсырма бойынша қысқаша жауап пен талдау принципін беремін.
Қысқаша жауап
1-тапсырма
| Өлең жолдарының үзіндісі | Мағынасы, идеясы мен пафосы |
|---|---|
| 1. «Еліңді тартып алғаны – Етекке қолды салғаны. Жайықты тартып алғаны – Жағаға қолды салғаны. Ойылды тартып алғаны – Ойдағысы болғаны.» | Мағынасы: отаршылдар елдің шетінен бастап жерді, өзендерді тартып алып, айласын жүзеге асырды. Идеясы: жер — ұлттың тіршілік негізі; жерден айырылу — тәуелсіздіктен айырылу; ұлттық мүдде — туған жерді қорғау. Пафосы: айыптау, намыс, ащы мұң, трагедиялық үн. |
| 2. «Жеті жұрт көшіп кеткен соң, Атамыз қазақ баласы, Қонып, мекен еткен жер. Мыңнан-мыңнан жылқы айдап, Жүзден-жүзден нар байлап, Дәулеті қалың біткен жер. Балығы тайдай тулаған, Бақасы қойдай шулаған.» | Мағынасы: қазақ баласы қоныстанған, малы мен байлығы мол, суы мен шөбі берекелі құтты мекен суреттеледі. Идеясы: туған жердің байлығы мен берекесін бағалау; осындай құтты жерді сақтап қалу — ұлттық мүдде. Пафосы: мақтаныш, шабыт, лирикалық-эпикалық пафос; сонымен қатар жоғалтуға қатысты мұң. |
3-тапсырма
| Қазтуған жырларының тақырыбы, идеясы | Мұрат шығармаларының тақырыбы, идеясы |
|---|---|
| Тақырыбы: туған жер, Еділ мен Жайық бойы, көшпелі өмір, еркіндік, ел бірлігі. Идеясы: туған жердің қадірін, халықтың еркін өмірін, бірлігін дәріптеу. | Тақырыбы: жердің отарлануы, халықтың қасіреті, жоғалту, намыс, күрес. Идеясы: ұлттық мүддені қорғау, жерді азат ету, отаршылдықты әшкерелеу, елді бірлікке шақыру. |
Ортақтығы: екі жырда да туған жер — қасиетті құндылық; ұлттық мүдде, еркіндік, ел бірлігі негізгі ой ретінде беріледі.
Айырмашылығы: Қазтуған еркін, гүлденген өмірді жырлайды; Мұрат жоғалту трагедиясын, намысты және күреске шақыруды жеткізеді.
Талдау принципі
- Мағына — мәтінде нақты не айтылған: қандай оқиға, қандай сурет.
- Идея — автор сол сурет арқылы қандай негізгі ойды жеткізгісі келді.
- Пафос — автордың эмоциясы мен көзқарасы: мақтаныш, айыптау, мұң немесе үндеу.
- Ұлттық мүдде тұрғысынан — жер, ел, тіл, тәуелсіздік және бірлік құндылықтарымен байланыстыр.
- Салыстыру — алдымен ортақ тақырып пен идеяны тап, содан кейін дәуір, автор позициясы және көркемдік тәсілдер бойынша айырмашылығын көрсет.
Тексеру: әр талдауда мәтіннен дәйек болуы керек; идея мен пафос шатастырылмауы тиіс; салыстыруда екі автор да қамтылуы керек.
Обсуждение
14 сообщений1тапсырма дурыс па
Иә, негізі дұрыс, бірақ бір нақты түзету керек.
- «Еліңді тартып алғаны» емес, «Еділді тартып алғаны» болуы керек. Өйткені өлеңде Еділ, Жайық, Ойыл жерлері аталып тұр.
- «Етекке қолды салғаны» — жердің шетінен, төменгі жағынан бастап қол салу, яғни отарлауды біртіндеп ішке қарай жылжыту деген мағынада.
- «Ойдағысы болғаны» — «көксегені жүзеге асты, ойлағанын істеді» дегенді білдіреді.
Қалған бөлігі дұрыс: мағынасы — отаршылдардың Еділ, Жайық, Ойыл бойын тартып алуы; идеясы — туған жерді, тәуелсіздікті қорғау; пафосы — айыптау, намыс, ащы мұң.
Екінші үзінді бойынша берген талдауың да қисынды. Тек пафосын «мақтаныш» деп қана емес, «өкінішпен астасқан мақтаныш» деп нақтыласаң, тіпті дәл болады.
1тапсырма қысқарт сыймайд кестеге
Кестеге сыйатын қысқа нұсқа:
| Үзінді | Мағынасы | Идеясы | Пафосы |
|---|---|---|---|
| 1. Еділ, Жайық, Ойылды тартып алу | Жерді біртіндеп отарлау, көксегенін іске асыру | Туған жерді қорғау | Айыптау, намыс, мұң |
| 2. Қазақ қоныстанған құтты мекен | Малы мол, суы берекелі бай жер | Жер байлығын бағалау | Мақтаныш, өкініш |
Ескерту: бірінші үзіндіде «Еліңді» емес, «Еділді» деп жазылады.
Енді тапсырма жазш
Мына нұсқаны дәптерге тікелей көшіруге болады.
1-тапсырма
| Үзінді | Мағынасы | Идеясы | Пафосы |
|---|---|---|---|
| «Еділді тартып алғаны – Етекке қолды салғаны...» | Еділ, Жайық, Ойыл бойын біртіндеп отарлап, көксегенін іске асырды | Туған жерді, тәуелсіздікті қорғау | Айыптау, намыс, ащы мұң |
| «Жеті жұрт көшіп кеткен соң...» | Қазақ қоныстанған, малы мол, суы мен шөбі берекелі құтты мекен | Жер байлығын бағалап, оны сақтап қалу | Мақтаныш, өкінішпен астасқан сезім |
Түйін: екі үзіндіде де туған жер – ұлттың тіршілік негізі, сондықтан оны қорғау – ұлттық мүдде.
3-тапсырма
| Айтушы | Тақырыбы | Идеясы |
|---|---|---|
| Қазтуған | Туған жер, Еділ мен Жайық бойы, көшпелі еркін өмір, ел бірлігі | Еркін өмірді, туған жердің қадірін, халықтың бірлігін дәріптеу |
| Мұрат Мөңкеұлы | Жердің отарлануы, халықтың қасіреті, жоғалту мен намыс | Отаршылдықты әшкерелеп, жерді азат етуге, елді бірлікке шақыру |
Ортақтығы: туған жер – қасиетті құндылық, ұлттық мүдде мен еркіндік – басты ой.
Айырмашылығы: Қазтуған еркін, гүлденген өмірді жырлайды; Мұрат жоғалту трагедиясын, намыс пен күреске шақыруды жеткізеді.
Егер мұғалім талап ететін болса, осы екі кестенің астына «Талдау принципі» бөлімін де қосып беремін.
Қайсын жазам
Екеуі — бөлек тапсырма, сондықтан екеуін біріктіріп жазба:
- 1-тапсырма болса → бірінші кестені жаз (үзінді, мағынасы, идеясы, пафосы — 2 жол).
- 3-тапсырма болса → екінші кестені жаз (Қазтуған мен Мұратты салыстыру).
- Егер мұғалім екеуін де тапсырса → екі кестені де жаз, арасына тақырыпша қой: «1-тапсырма», «3-тапсырма».
Дәптерге сыймай жатса, 1-тапсырманың екінші бағанын қысқарт: «Еділ, Жайық, Ойылды отарлау» және «Қазақ қоныстанған құтты мекен» деп қана жаз.
1тапсырма соңғы үзінді мағынасын идеясы пафосы жазбайсынбм
Соңғы үзіндінің мәтіні маған көрінбей тұр, сондықтан оны болжамаймын. Ол үзіндінің бірінші жолын жазып жібер (немесе сол жердің суретін), сонда мағынасы–идеясы–пафосын дәл сол жолдарға сай жазып беремін.
Оған дейін кестеге салатын қалып:
| Үзінді | Мағынасы | Идеясы | Пафосы |
|---|---|---|---|
| (соңғы жолдар) | Мәтінде не айтылған (жер, ел, отарлау, жоғалту) | Автор қандай ойды жеткізгісі келді | Айыптау / намыс / мұң / үндеу |
Бірінші жолды жазсаң, осы қалыпты толтырып, дайын нұсқасын беремін.
Балығы тайдай тулаған Бақасы қандай шулаған
Иә, бұл — сол екінші үзіндінің соңғы жолдары. Тек нақты мәтінде «Бақасы қойдай шулаған» деп келеді («қандай» емес).
| Үзінді | Мағынасы | Идеясы | Пафосы |
|---|---|---|---|
| «Балығы тайдай тулаған, Бақасы қойдай шулаған» | Суы мол, балығы құйқылжыған, бақасы қойдай шулаған — жердің берекесі мен байлығы асыра суреттелген | Туған жердің құт-берекесін, байлығын бағалап, оны сақтап қалу | Мақтаныш, сүйсіну, өкініш |
Түсіндіру. Мұнда автор асыра суреттеу (гипербола) қолданады: балықты тайдай тулатады, бақаны қойдай шулатады. Бұл — жердің суы мен шөбінің молдығын, тіршілікке құнарлылығын көрсететін көркемдік тәсіл. Сондықтан мағынасы — «өмірге толы, бай, құтты мекен», идеясы — «осындай жерді бағалау және қорғау», пафосы — сүйсіну мен мақтаныш, ал жер жоғалғаны айтылғандықтан, оған өкініш те қосылады.
Кестеге қысқа нұсқасы: Мағынасы — «суы мол, берекелі бай жер»; Идеясы — «туған жерді бағалау, қорғау»; Пафосы — «сүйсіну, мақтаныш, өкініш».
Енді бөлек бөлек жазшиш
1-үзінді
«Еділді тартып алғаны – Етекке қолды салғаны, Жайықты тартып алғаны – Жағаға қолды салғаны, Ойылды тартып алғаны – Ойдағысы болғаны.»
- Мағынасы: отаршылдар Еділ, Жайық, Ойыл бойын біртіндеп тартып алып, көксеген ойын жүзеге асырды.
- Идеясы: туған жерді, тәуелсіздікті қорғау қажет.
- Пафосы: айыптау, намыс, ащы мұң.
2-үзінді
«Жеті жұрт көшіп кеткен соң, Атамыз қазақ баласы, Қонып, мекен еткен жер. Мыңнан-мыңнан жылқы айдап, Жүзден-жүзден нар байлап, Дәулеті қалың біткен жер.»
- Мағынасы: қазақ баласы қоныстанып, малы мен дәулеті мол болған құтты мекен.
- Идеясы: туған жердің байлығын бағалап, оны сақтап қалу.
- Пафосы: мақтаныш, сүйсіну.
3-үзінді
«Балығы тайдай тулаған, Бақасы қойдай шулаған.»
- Мағынасы: суы мол, балығы мен бақасы көп — жердің берекесі асыра суреттелген.
- Идеясы: туған жердің құт-берекесін бағалау, қорғау.
- Пафосы: сүйсіну, мақтаныш, өкініш.
Ортақ түйін: үш үзіндіде де туған жер — ұлттың тіршілік негізі, сондықтан оны қорғау — ұлттық мүдде.
