Кыргыз адабияттын онугу жолдору:фольклёр Жана Манас эпосу

Кыска жооп

Кыргыз адабиятынын өнүгүү жолу — оозеки фольклордон башталып, «Манас» эпосу аркылуу көркөм ойломдун бийик деңгээлине көтөрүлүп, андан жазуу (жазма) адабиятына өткөн тарыхый процесс. Башкача айтканда: фольклор — тамыр, «Манас» — чоку, жазуу адабияты — уландысы.

1. Фольклор — башат

Фольклордун негизги белгилери: оозекилик, коллективдүүлүк (белгилүү автору жок), варианттуулук (ар бир айтуучу өзгөртүп айтат), синкреттилик (сөз + ыр + обон + оюн), импровизация.

Жанрлары: миф, уламыш, санжыра, жомок, макал-лакап, табышмак, каада-салт ырлары (жар-жар, кошок, той баштоо), замана ырлары, эпос.

Эмне үчүн «башат»: элдин дүйнө таанымы, тарыхы, адеп-ахлак нормалары, педагогикасы ошол жерде сакталып калган. Кийинки жазуучулар теманы, образды, стилди ушундан алышкан.

2. «Манас» — фольклордун чокусу

• Үчилтик: «Манас», «Семетей», «Сейтек». Дүйнөдөгү эң узун эпостордун бири; «Илиада», «Одиссея», «Жаңгар», «Гэсэр», «Калевала» менен катар коюлат (1995-жылы ЮНЕСКО «Манастын» 1000 жылдыгын белгилеген).
• Манасчылар: Сагымбай Орозбаков, Саякбай Каралаев, Тоголок Молдо, Жусуп Мамай ж. б. Ар бири өз вариантын түзгөн — демек, варианттуулук эпостун да мыйзамы.
• Көркөм каражаттары: гипербола (баатырдын күчү), салттык эпитеттер («кан Манас», «алп Манас»), кайталоолор, эпикалык формулалар, арман-монологдор, мифологиялык катмар, тарыхый негиз.
• Идеясы: элди бириктирүү, мекенди коргоо, биримдик, адилеттик, баатырдык — башкача айтканда, элдин кыялындагы идеал адам.
• Мааниси: тарыхый эс, тил казынасы, элдик педагогика, аткаруу өнөрү жана обон.

3. Фольклордон жазууга өтүү

1. 19-кылымдын 2-жарымы — 20-кылымдын башы: Токтогул, Калыгул, Арстанбек, Жеңижок, Тоголок Молдо — оозеки айтылса да, жеке автордук башат пайда болот.
2. 1920-жылдар: гезит-журналдар, алгачкы жазуу үлгүлөрү; Аалы Токомбаевдин «Араба» ыры (1924) көп окуу китептерде жазуу адабиятынын башталышы катары эсептелет.
3. 1930–40-жж: проза (Т. Сыдыкбеков, С. Карачев), поэзия (А. Осмонов), драма. Фольклордук салт адабий салтка айланат: эпостун мотивдери, элдик тил, элдик образдар колдонулат.
4. 1950–80-жж: психологизм, философиялык тереңдик — Ч. Айтматов («Жамийла», «Кылым карыткан күн») дүйнөлүк деңгээлге чыгат.
5. Азыркы мезгил: мифопоэтика, постмодерндик изденүүлөр, фольклорду кайра иштетүү.

4. Принцип — эмне үчүн «өнүгүү жолу» деп айтабыз

Адабият мурунку баскычын жокко чыгарбайт: анын көркөм тажрыйбасын (образ, ыр түзүлүшү, тил, идея) алып, жаңы мазмунга жана жаңы формага көтөрөт. Баскычтар бири-биринин үстүнө курулат, ошондуктан бул — үзгүлтүк эмес, уланды.

5. Окшош темага жооп жазуу планы

1. Негизги түшүнүктөрдү аныкта: фольклор, эпос, жазуу адабияты.
2. Хронологиялык тирек түз: башат → чоку → өтмө → азыркы мезгил.
3. Ар бир баскычка 2–3 далил келтир (жанр, ысым, чыгарма).
4. Жыйынтыкта: баскычтардын байланышы, үзгүлтүксүздүк идеясы.

Текшерүү

Суроо эки бөлүктөн турат: «фольклор» жана «Манас». Демек, жооптогу негизги ой мындай болушу керек: фольклор — система, «Манас» — ошол системанын ичиндеги эң ири жана татаал чыгарма, ал эми адабияттын өнүгүшү — ушул эки башаттан жазуу адабиятына өтүү. Эгер суроо «Манастын өзү кандай өнүккөн» деп коюлса, анда варианттуулук жана манасчылардын ролу негизги ойго айланат.