Бүткүл дүйнөлүк тартылуу күчү сырты кооз болсун сүрөттөр м-н принтерден чыгарам сыртын эле , калганы обычныйле реферат
Кыскача жооп
Рефераттын өзөгү — Ньютондун бүткүл дүйнөлүк тартылуу закону:
\[ F = G\,\frac{m_1 m_2}{r^{2}}, \qquad G = 6{,}67\cdot 10^{-11}\ \frac{\text{Н}\cdot\text{м}^{2}}{\text{кг}^{2}} \]
Бул формула эки нерсенин бири-бирин тартышы алардын массаларына түз, аралыгынын квадратына тескери көз каранды экенин көрсөтөт. Төмөндө рефераттын даяр тексти жана сүрөттөрдү кайда коюу керектиги берилди.
Рефераттын түзүлүшү (2–3 барак)
- Титул барак (мектеп, тема, аты-жөнү, класс, жыл)
- План
- Киришүү — 3–4 сүйлөм
- Негизги бөлүк
- Жыйынтык
- Колдонулган адабияттар
Даяр текст
Киришүү. Биздин айланабыздагы бардык нерселер бири-бири менен тартылып турат: Жер Күндү айланат, Ай Жерди айланат, алма дарактан жерге түшөт. Бул кубулуш бүткүл дүйнөлүк тартылуу (гравитация) деп аталат. Аны 1687-жылы англиялык окумуштуу Исаак Ньютон ачкан.
1. Ньютондун закону. Эки дене бири-бирин массаларынын көбөйтүндүсүнө түз пропорционал, ал эми ортолорундагы аралыктын квадратына тескери пропорционал күч менен тартат:
\[ F = G\,\frac{m_1 m_2}{r^{2}} \]
мында \(G\) — гравитациялык турактуу, \(m_1, m_2\) — денелердин массалары, \(r\) — алардын ортолорундагы аралык.
2. Гравитациялык турактуу. \(G\) бардык денелер үчүн бирдей жана абдан кичине:
\[ G = 6{,}67\cdot 10^{-11}\ \frac{\text{Н}\cdot\text{м}^{2}}{\text{кг}^{2}} \]
Ошондуктан үстөлдөгү эки китеп бири-бирин сезилер-сезилбес күч менен гана тартат, ал эми Жердин массасы чоң болгондуктан, биз анын тартылуусун ачык сезебиз.
3. Оордук күчү. Жердин бетиндеги денеге таасир этүүчү тартылуу күчү оордук күчү деп аталат:
\[ F = mg, \qquad g \approx 9{,}8\ \text{м/с}^{2} \]
Эркин түшүү ылдамдануусун Жердин массасы жана радиусу аркылуу да чыгарса болот:
\[ g = \frac{GM}{R^{2}} \]
4. Космостогу көрүнүштөр. Планеталардын Күндү айланышы, Айдын Жерди айланышы, жасалма спутниктердин орбитада кармалышы — баары тартылуу күчүнүн натыйжасы. Тартылуу күчү болбосо, планеталар түз сызык боюнча учуп кетишмек.
Жыйынтык. Бүткүл дүйнөлүк тартылуу закону ааламдагы денелердин кыймылын түшүндүрөт жана астрономия, космонавтика, геодезия сыяктуу илимдердин негизи болуп саналат.
Сүрөттөрдү кайда коюу керек
| Орду | Эмне тартуу керек |
|---|---|
| Киришүүнүн жанында | Алманын дарактан түшүшү (Ньютон жөнүндөгү классикалык сүрөт) |
| 1-бөлүктөн кийин | Эки шар жана алардын ортосундагы \(r\) аралыгы көрсөтүлгөн схема |
| 3-бөлүктөн кийин | Жердин бетине түшүп бара жаткан дене (\(g\) көрсөтүлгөн) |
| 4-бөлүктөн кийин | Күн системасы же Жер менен Айдын сүрөтү |
Ар бир сүрөттүн астына жазуу кош: «1-сүрөт. Ньютондун тажрыйбасы». Сүрөттөрдү принтерден чыгарганда текст менен аралаштырбай, өз ордуна чаптап кой — ошондо реферат тыкан көрүнөт.
Эсептөө менен текшерүү
1 м аралыкта турган эки 1 кг дене кандай күч менен тартылат?
\[ F = 6{,}67\cdot 10^{-11}\cdot\frac{1\cdot 1}{1^{2}} = 6{,}67\cdot 10^{-11}\ \text{Н} \]
Бул өтө кичине күч — ошондуктан күндөлүк турмушта денелердин өз ара тартылуусун байкабайбыз.
Эстеп калчу эреже: аралык 2 эсе чоңойсо, күч \(2^2 = 4\) эсе азаят; масса 3 эсе чоңойсо, күч 3 эсе өсөт.
