7-тапсырма. Мәтінді оқып, өз пікірлеріңізбен бөлісіңдер. Батырлар жырларында, ақын-жыраулар тілінде астана жұрт, астана халық деген тіркестер кездеседі.
Реши задание на изображении
Сверь числа и знаки с фото.
[Рисунок: ортасында «Неологизмдер» деп жазылған үлкен сопақша; оған алты бос сопақша сызықтармен қосылған.]
7-тапсырма. Мәтінді оқып, өз пікірлеріңізбен бөлісіңдер. Батырлар жырларында, ақын-жыраулар тілінде астана жұрт, астана халық деген тіркестер кездеседі. Мысалы, Махамбетте: «Айгайда белдік байланған, Астана жұртын айналған». Нұрым жырауда: «Азды-көпке теңгерген, Астана жұртын меңгерген». 1897 жылы Орынборда шыққан «Қазақша-орысша сөздікте» астана жұрт, астана халық дегендерді «көп, сансыз халық» деп аударыпты. Л. Будагов бұл сөз түркі тілдеріне парсының астан, астана «табалдырық, есік, сарай» деген сөзінен ауысқанын айта
келіп, қазақ тілінде астана жұрт тіркесі бар екенін көрсетеді де, оны «сансыз көп, зор халық» деп аударады.
Сірә, қазіргі қазақ тіліндегі «астана» сөзінің «белгілі бір мемлекеттің, елдің орталық қаласы» деген ұғымы бұл сөздің парсының «сарай, өміршінің сарайы» мағынасынан алынған болуы керек. Ал өткен ғасырларда астана жұрт тіркесінде «сарай қызметіндегі адамдар» деген мән бар, яғни «сарайға (хан ордасына) қараған жұрт» деген мағынада айтылса керек.
(Р. Сыздықова. «Сөздер сөйлейді»)
• «Астана жұрт» сөз тіркесі бұрын қандай мағыналарда қолданылған? • Қазіргі «Астана» сөзіне қандай анықтама берер едіңдер?
Қысқаша жауап
«Неологизмдер» кластері (6 бос сопақшаға): ғаламтор, компьютер, смартфон, ғарышкер, робот, жасанды интеллект. Неологизм — жаңа ұғыммен бірге пайда болған жаңа сөз.
7-тапсырма
«Астана жұрт» тіркесі бұрын екі мағынада жұмсалған:
- «көп, сансыз халық», «сансыз көп, зор халық» — 1897 жылы Орынборда шыққан «Қазақша-орысша сөздік» те, Л. Будагов та осылай түсіндіреді;
- «сарай қызметіндегі адамдар», яғни «сарайға (хан ордасына) қараған жұрт» — өткен ғасырлардағы мағынасы.
Қазіргі «астана» — мемлекеттің, елдің орталық қаласы, мемлекеттік билік орналасқан бас қала. Жалқы есім ретінде «Астана» — Қазақстанның елордасының атауы.
Дәйектер: жауап қайдан шығады
- Мәтінде мағыналар тырнақшамен берілген: «көп, сансыз халық», «сансыз көп, зор халық», «сарай қызметіндегі адамдар». Сұраққа жауап — дәл осы тіркестер, оларды өз сөзіңмен алмастырмай, мәтіннен көшіріп алған дұрыс.
- Мағынаның тарихи тізбегі: парсының астан, астана «табалдырық, есік, сарай» → «сарай, өміршінің сарайы» → ордаға қараған жұрт → «көп, сансыз халық» → қазіргі «елдің орталық қаласы». Бұл — сөз мағынасының уақыт өте кеңеюі мен ауысуы.
- Жалпы есім «астана» — кез келген мемлекеттің бас қаласы; жалқы есім «Астана» — нақты қала атауы. Екеуін ажырату да жауаптың дәлдігін арттырады.
Тексеру
- Бірінші сұрақ «мағыналарда» (көпше) деп тұр, демек кемінде екі мағына керек: «көп, сансыз халық» және «сарай қызметіндегі адамдар». Екеуі де мәтінде бар. ✔
- Екінші сұрақ «анықтама» сұрап тұр, сондықтан «астана — мемлекеттің орталық қаласы» деген анықтама мен нақты мысал жеткілікті. ✔
Өз пікіріңді қалай қосуға болады
Үлгі: «Менің ойымша, бір сөздің ғасырлар бойы әртүрлі мағынада жұмсалуы тілдің тірі екенін көрсетеді. "Астана" сөзі бүгінде тек қала атауы емес, мемлекет орталығы деген ұғымды да білдіреді».
