Кыргыз республикасынын саламаттыкты сакто тармагынын мурдагы Жана азыркы абалы
Кыскача жооп
Кеңеш мезгилинде Кыргызстанда медицина толук мамлекеттик, бекер жана бирдиктүү пландаштырылган система болгон (Семашко модели): ФАП — участкалык оорукана — республикалык борбор деген тизмек иштеген. 1990-жылдары каржылоо кескин кыскарып, кризис башталган. 1996-жылдан тартып реформалар жүргөн: үй-бүлөлүк медицина, милдеттүү медициналык камсыздандыруу (ММК), «Манас», «Манас таалими», «Ден соолук» программалары. Азыр система аралаш — мамлекеттик бюджет + камсыздандыруу + түз төлөм; санариптешип жатат, бирок кадр тартыштыгы, аймактардагы теңсиздик жана бейтаптын капчыгынан төлөнүүчү чыгашалар чечилбей келет.
Салыштыруунун негизги принциби
Мындай тема «мурда жакшы эле / азыр начар» деп эмес, бирдей критерийлер боюнча жазылат. Критерийлерди алдын ала атап ал, анан ар бирин «мурда — азыр» деп салыштыр. Ошондо текст илимий болуп чыгат.
| Критерий | Мурда (1960–1980) | Азыр (2020-жж.) |
|---|---|---|
| Каржылоо | мамлекеттик бюджет, толук | бюджет + ММК + түз төлөм |
| Менчик | дээрлик толук мамлекеттик | мамлекеттик + жеке клиникалар |
| Биринчи звенo | ФАП, участкалык оорукана | үй-бүлөлүк медицина борбору (ҮМБ) |
| Кадрлар | пландуу даярдоо, толуктоо | тартыштык, айрыкча айылда |
| Технология | рентген, жөнөкөй лаборатория | КТ/МРТ, эндоскопия, кардиохирургия, телемедицина |
| Жеткиликтүүлүк | формалдуу түрдө баарына бекер | ММК калктын ~85–90%ын камтыйт, калганы төлөм |
Ключевые шаги (эмнени айтып берүү керек)
1. Мурдагы абал. Кеңеш доорунда медицина мамлекет тарабынан толук каржыланган, калк үчүн бекер болгон. Ар бир райондо оорукана, ар бир айылда ФАП бар эле. Санитардык-эпидемиологиялык көзөмөл күчтүү болгон, ошондуктан жугуштуу оорулар көзөмөлдө турган. Бирок система өтө борборлошкон, жабдуу эскирген, ал эми 1980-жылдардын аягында каржылоо кыскара баштаган.
2. 1990-жылдардагы кризисти унутпа. Көз карандысыздыктан кийин экономика кулап, бюджеттен саламаттыкты сактоого бөлүнгөн үлүш кескин азайган. Дары-дармек жетишсиз болуп, дарыгерлердин бир бөлүгү чет өлкөгө кеткен. Бул — «мурда» менен «азыр» ортосундагы байланышты түшүндүрүүчү негизги звенo.
3. Реформаларды тизмекте. 1996 — «Манас» программасы (биринчилик звенону күчөтүү); 1997 — ММК фонду; 2001 — мамлекеттик кепилдиктер пакети; 2006–2011 — «Манас таалими»; 2012–2016 жана андан кийин — «Ден соолук». Бул реформаларды ДСУ эл аралык деңгээлде жогору баалаган.
4. Азыркы абалды эки жактан көрсөт. Жетишкендиктер: үй-бүлөлүк дарыгер институту, камсыздандыруу, вакцинация менен жугуштуу ооруларды көзөмөлдөө, электрондук жазуу жана кезекке туруу системалары, жогорку технологиялуу борборлордун пайда болушу. Көйгөйлөр: дарыгерлердин жана медайымдардын жетишсиздиги (айрыкча тоолуу аймактарда), эмгек акынын төмөндүгү, жабдуулардын эскилиги, бейтаптардын капчыгынан төлөнүүчү чыгашалардын жогорулугу, шаар менен айылдын ортосундагы ажырым.
5. Сандарды кылдат колдон. Болжол менен: өмүр узактыгы 72 жаш (эркектер ~68, аялдар ~76), ымыркайлардын өлүмү 1000 төрөлгөнгө ~16–17, саламаттыкты сактоого ИДПнын ~5–6%ы жумшалат. Так сандар булакка жараша айырмаланат, ошондуктан «болжол менен» деп жазып, булагын көрсөт (ДСУ, Улуттук статистика комитети, Саламаттыкты сактоо министрлиги).
6. Текшерүү. Жыйынтыгыңда «жакшы/жаман» деген баа эмес, кандай тенденция бар экени болушу керек: жеткиликтүүлүк жакшырды, бирок теңсиздик жана каржылоо көйгөйү сакталууда.
Эссе үчүн план
- Кирүү: теманын актуалдуулугу (саламаттык — коомдун өнүгүүсүнүн көрсөткүчү).
- Кеңеш мезгили: системанын түзүлүшү жана артыкчылыктары/кемчиликтери.
- 1990-жылдар: кризис жана анын себептери.
- Реформалар: этаптар жана натыйжалар.
- Азыркы абал: жетишкендиктер жана көйгөйлөр (жогорудагы 6 критерий боюнча).
- Жыйынтык: негизги тенденция жана сунуштар.
