19-20 кылымда эл аралык мамилнлери

Кыскача жооп

19–20-кылымдагы эл аралык мамилелер — бул бири-бирин алмаштырган төрт система:

1. Вена системасы (1815-жылдан) — Европа борбордуу, «концерт» жана күчтөрдүн тең салмактуулугу.
2. Версаль–Вашингтон системасы (1919–1922) — Биринчи дүйнөлүк согуштан кийинки, алсыз жана кулап калган система.
3. Ялта–Потсдам системасы (1945) — эки уюлдуу дүйнө жана Муздак согуш.
4. Муздак согуштан кийинки система (1991-жылдан) — бир уюлдуулуктан акырындап көп уюлдуу глобалдуу дүйнөгө өтүү.

Негизги сызык: Европа борборундагы дипломатиядан дүйнөлүк системага өтүү.

Негизги этаптар

1. 1815–1870: Вена системасы

• Вена конгресси (1814–1815) Наполеон согуштарынан кийин Европанын чек араларын кайра түзөт.
• Принциптер: легитимизм, күчтөрдүн тең салмактуулугу, Ыйык союз (1815) аркылуу революцияларга каршы күрөш.
• Чыгыш маселеси (Осмон империясынын начарлашы), Крым согушу (1853–1856), Париж конгресси (1856).

2. 1871–1914: блоктордун түзүлүшү

• Германия менен Италиянын биригиши (1871) тең салмактуулукту бузат.
• Колониялык бөлүштүрүү: Берлин конференциясы (1884–1885) Африканы бөлөт; Азияда «тең эмес келишимдер».
• Үч бирлик (1882: Германия, Австро-Венгрия, Италия) жана Антанта (1891–1907: Франция, Россия, Англия) — Европа эки лагерге бөлүнөт.
• Гаага конференциялары (1899, 1907) — согушту тыюуга жана арбитражга алгачкы аракеттер.

3. 1914–1945: согуштар жана Версаль системасы

• Биринчи дүйнөлүк согуш (1914–1918).
• Париж (1919) жана Вашингтон (1921–1922) конференциялары, Улуттар Лигасы (1920), Германияга репарациялар.
• Системанын алсыздыгы: 1930-жылдардагы экономикалык кризис, агрессия (Жапония — Маньчжурия 1931, Италия — Эфиопия 1935, Мюнхен 1938), «тынчтандыруу» саясаты.
• Экинчи дүйнөлүк согуш (1939–1945), антигитлердик коалиция, Тегеран, Ялта, Потсдам конференциялары.

4. 1945–1991: Муздак согуш

• БУУ (1945), Ялта–Потсдам системасы.
• Эки уюлдуу дүйнө: НАТО (1949) — Варшава келишими (1955); Маршалл планы, Германия маселеси, Кариб кризиси (1962).
• Жумшартуу (detente), Хельсинки актысы (1975).
• Деколонизация: Индия (1947), «Африка жылы» (1960), Кошулбоочулар кыймылы (1961).
• 1989–1991: Муздак согуштун бүтүшү, СССРдин кулашы.

5. 1991-жылдан кийин

• Бир уюлдуу дүйнө, андан кийин көп уюлдуулукка карай жылыш.
• Глобалдашуу, ЕБ (Маастрихт, 1992), НАТОнун кеңейиши, локалдык конфликттер (Югославия), эл аралык уюмдардын күчөшү.

Кантип талдоо керек — принцип

Ушундай типтеги суроого жооп берүү үчүн беш кадам аткар:

1. Мезгилди так белгиле (кайсы система иштеп турган).
2. Катышуучуларды ата: мамлекеттер, блоктор, уюмдар.
3. Күчтөрдүн катышын аныкта: тең салмактуулук, биполярдык, көп уюлдуулук.
4. Негизги келишимдерди/конференцияларды жана алардын шарттарын көрсөт.
5. Себептерди жана натыйжаларды жаз: система эмнеге бекем, эмнеге алсыз болду.

Текшерүү

Өзүңдү текшер:

• «Европа концерти» кайсы конгресстен башталат? → Вена (1815).
• Биринчи дүйнөлүк согуш алдында кайсы эки блок түзүлдү? → Үч бирлик жана Антанта.
• Вена системасын кайсы система алмаштырды? → Версаль–Вашингтон.
• Муздак согуштун эки аскердик блогун ата. → НАТО жана Варшава келишими.

Эгер тапшырмада белгилүү бир өлкө, аймак (мисалы, Кыргызстан же Борбор Азия) же окуу китебиндеги конкреттүү суроо болсо — айт, ошого ылайык кененирээк түшүндүрүп берем.