5 пен 10
Сверь числа и знаки с фото.
5-тапсырма. Мәтінді мәнерлеп оқып, достыққа тән асыл қасиеттерді атаңдар.
Достық – адамдардың бір-біріне адал, қалтқысыз сеніп, бір мүдделі, ортақ көзқараста болатын қасиеті. Достық – өзара жауапкершілік пен қамқорлықтың, рухани жақындықтың белгісі. Нағыз достық адамға шабыт беріп, өмірде кездесетін түрлі сәтсіздіктерге мойымауға, басқа түскен қайғы мен қиыншылықты бірге көтеруге көмектеседі. Дос-жарандардың мінездері әртүрлі болуы мүмкін. Мысалы, біреуінде қызбалық не шабандық, екіншісінде тұйықтық не жігерсіздік байқалса да, бұлар достыққа кедергі бола алмайды, қайта нағыз достық осындай кемшіліктерден арылуға көмектеседі. Достықта сатқындық, екіжүзділік, өтірікшілік, өзімшілдік болмайды. Қазақтың дәстүрлі әдеп жүйесінде достыққа ерекше көңіл бөлінеді.
[Рисунок: ортасында «Достыққа тән асыл қасиеттер» деген жазуы бар сопақша; одан жоғары, солға, оңға және төмен қарай көрсеткілер шығып, әрқайсысы бос тікбұрышты ұяшыққа бағытталған.]
- Дос емес, достық сөзін бөтен десе, Достықтан бір өкпемен кетем десе. Арадан достық не ғып табылады, Саған да бір іс тауып етем десе.
Дос емес, достық сөзін көтеремесе, Салған жерден түбіне жетем десе. Не қылып дос атына қосылады, Көтермей бір сөзіңді бүйтем десе.
Нағыз дос бір-біріне тарылмайды, Жуырда түрткеніне жарылмайды. Жақсы-жаман айтты деп елемейді, Бақ-дәулет сол адамнан айырылмайды.
Нағыз дос бірін-бірі жамандамас, Араға көп өкпе сап табандамас. Көңілі татулықты іздеп тұрар, Жөніне татулықтың шабандамас.
(Серәлі Еруәліұлы. «Бес ғасыр жырлайды»)
10-тапсырма. Қарамен жазылған сөздердің қолданыстағы мағынасын ашып, олардың синонимдік, антонимдік қатарларын жазыңдар.
нен Шоқан Уәлиханов орыстың ұлы жазушысы Федор Достоевскиймен дос болып, хат жазысып тұрған. Дала ойшылы Шәкәрімнің Толстойды өзіне үлкен ұстаз санауы даналық үндестігі болып табылады. Себебі, Шәкәрім Толстойға ұстаз ретінде қараған және өзінің көзқарасы ұстазымен үндес келетіндігін жасырмаған. Әдебиеттегі ұлы достықтың жарқын көрінісі – болашаққа үлгі. Қырғыз халқының даңқты перзенті Шыңғыс Айтматовтың қазақ ақыны Мұхтар Шахановпен достығының өзі – бір ғажайып әңгіме. Ал отыз жетінің қанды шеңгеліне ілінген Мағжан Жұмабаев секілді дарабоз дарынның үлкен досы Максим Горькийдің ақынды бірнеше рет айдаудан босатырғаны да ұлы ерлік. Сондықтан да қазақтың әдебиеті мен ғылымы әлемнің озық ойлы елдерінің барлық ойшылдарымен дос, пікірлес. («Арай» газетінен)
8-тапсырма. Өлеңдерді оқып, қайталанып тұрған тірек сөздерді анықтаңдар. Тақырыбы мен идеясындағы ұқсастықтарды табыңдар.
- Жан қиыспас дос болсаң, Сыйласумен жүрерсің. Шашылып жатса сыртынан, Жинасумен жүрерсің.
Ұзатпай хал сұрасып, Жақындасып жүрерсің. Жақсы, жаман іс болса, Ақылдасып жүрерсің.
Кемісі болса, кешіріп, Татуласып жүрерсің. Сырттан айтқан сәлемін Мақұлдасып жүрерсің...
Болмашыға сыр берсе, Бұқаша көз сүзерсің. Ақырында айтысып, Достан күдер үзерсің.
(Құлан Алдабергенұлы. «Бес ғасыр жырлайды»)
5-тапсырма
Қысқа жауап: диаграммадағы төрт ұяшыққа мына қасиеттерді жазуға болады:
- адалдық
- қалтқысыз сенім
- жауапкершілік пен қамқорлық
- рухани жақындық
Қалай табылды
- Мәтіннің бірінші сөйлемінде достыққа анықтама берілген: «Достық – адамдардың бір-біріне адал, қалтқысыз сеніп, бір мүдделі, ортақ көзқараста болатын қасиеті». Осы жерден адалдық, қалтқысыз сенім, ортақ көзқарас шығады.
- Екінші сөйлем: «Достық – өзара жауапкершілік пен қамқорлықтың, рухани жақындықтың белгісі» → жауапкершілік, қамқорлық, рухани жақындық.
- Мәтін соңындағы «сатқындық, екіжүзділік, өтірікшілік, өзімшілдік» деген сөздер — достыққа тән емес, керісінше, оған кедергі. Сондықтан оларды диаграммаға жазбаймыз — бұл жиі кездесетін қате.
Өзін-өзі тексеру: диаграммадағы әр сөз мәтіннен алынған ба? Иә. Егер ұяшыққа мәтінде жоқ өз сөзіңді қосып жатсаң, оны мәтінмен дәлелдеу керек.
10-тапсырма
Қысқа жауап (үлгі):
| Сөз | Қолданыстағы мағынасы | Синонимдік қатар | Антонимдік қатар |
|---|---|---|---|
| бөтен | жат, өзге адам | жат, бөгде, өзге | өз, туыс, жақын |
| өкпе (реніш) | кейіс, наразылық | реніш, кейіс, наразылық | разылық, ризашылық, кешірім |
| түбіне жету | істі ақырына дейін бітіру, тындыру | тындыру, бітіру, жою | бастау, аяқсыз қалдыру |
Кез келген сөзге қолданатын 4 қадам
- Өлең жолынан қарамен жазылған сөзді тап.
- Мағынасын контекстен аш: сол жолда ол қандай ойды білдіріп тұр, соны бір сөйлеммен жаз.
- Синонимдік қатар: мағынасы жақын 2–3 сөзді қатар қой.
- Антонимдік қатар: қарсы мағыналы 1–2 сөзді жаз.
Екі ескерту:
- «Өкпе» — омоним: өкпе (ағза) және өкпе (реніш). Мұнда екінші мағынада жұмсалып тұр, мағынаны ашқанда соны көрсету керек.
- «Түбіне жету» — фразеологизм, сондықтан оны бір сөзбен емес, тұрақты тіркес ретінде түсіндіріп, мағынасын ғана жаз.
Фотода қара түспен ерекшеленген сөздердің айырмасы көрінбей тұр, сондықтан нақты тізімді көзбен тексеру керек.
Обсуждение
2 сообщения5 тапсырма кыскаша
5-тапсырма — қысқаша
Диаграммаға жазатын қасиеттер:
- адалдық
- қалтқысыз сенім
- жауапкершілік, қамқорлық
- рухани жақындық
Мәтіннен алынған. «Сатқындық, екіжүзділік, өтірікшілік, өзімшілдік» — достыққа тән емес, оларды жазбайсың.
