Калык Акиев баскан жол жонундо дил баян дазчы кыргызча
Кыскача даяр дил баян (үлгү)
Калык Акиев баскан жол
Калык Акиев — кыргыз адабиятында өз орду бар акын, Кыргыз Республикасынын эл акыны. Анын жашоо жолу оңой болгон эмес: карапайым айылдан чыгып, эмгек жана окуу аркылуу чоң чыгармачылыкка жеткен.
Ал тоо койнундагы үй-бүлөдө төрөлүп, жаш кезинен эмгекти сыйлап өскөн. Айыл мектебинде окуп, кийин ар кыл кесипти аркалаган. Эл турмушун ичинен көрүп, адамдардын кубанычын да, кайгысын да жүрөгүнөн өткөргөн — ошол эле анын ырларынын булагы болгон.
Кыйын жылдарда өлкө менен бирге кыйынчылыкты баштан кечирип, тынчтык менен эмгектин баасын терең түшүнгөн. Ошондуктан анын лирикасында жөнөкөй адамдын жылуу сезими, мекенге болгон сүйүү, достук жана тынчтык үнү басымдуу.
Калык Акиевдин ырлары элдик ырга жакын, тили жөнөкөй, ошондуктан окурманга тез жетет. Ал балдар үчүн да жазып, кичинекей окурмандардын дүйнөсүн байыткан.
Корутунду: Калык Акиевдин баскан жолу — эмгек, үйрөнүү жана ак дил менен жаратуу жолу. Бул жол бүгүнкү жаш муун үчүн үлгү.
Эмнеге мындай түзүлдү (принцип)
Дил баян — бул жөн гана маалымат тизмеси эмес, ой жүргүзүү. Үч бөлүктөн турат:
- Киришүү (1–2 сүйлөм): ким жөнүндө жана эмне үчүн жазып жатасың.
- Негизги бөлүк (2–3 абзац): адамдын жолун баскычтарга бөлүп көрсөт — балалык/айыл → окуу жана эмгек → чыгармачылык жана негизги темалары.
- Корутунду (1 абзац): эмнени үйрөтөт, эмнеси менен баалуу.
Эсте турган эрежелер:
- Бир абзац — бир ой. Ойду «анткени», «ошондуктан», «буга» деген сөздөр менен байланыштыр.
- Эпитет жана салыштыруу колдон: «жылуу үн», «тоо койнундагы карапайым үй».
- Окуучу катары өз көз карашыңды бир сүйлөм менен кош: «Менин оюмча, анын ырлары…».
Текшерүү
- Киришүү жана корутунду барбы?
- Ар бир абзацта темага тиешелүү ой барбы, же жөн гана тизмеби?
- Сүйлөмдөр бири-бирине байланышып турабы (ошондуктан, анткени, бирок)?
- Так фактыларды (төрөлгөн жылы, айылы, чыгармаларынын аты) окуу китебиңден алып, үлгүдөгү орундарга кой — мен аларды тактай албайм, сенки китепте так жазылган.
Обсуждение
12 сообщенийБираз попрощу
Сурай бер — ушул эле дил баян боюнча улантабыз. Аны кыскартайынбы, план түрүндө берэйинби, же башка нерсени өзгөртөйүнбү?
Попроще
Калык Акиев баскан жол (жөнөкөй вариант)
Калык Акиев — кыргыз эл акыны. Ал карапайым үй-бүлөдө төрөлгөн. Жашынан эмгекти сыйлаган.
Ал айылда чоңойгон. Мектепте окуп, билим алган. Кийин көп жерде иштеген. Элдин турмушун өз көзү менен көргөн. Ошол үчүн анын ырлары жөнөкөй жана жылуу.
Калык Акиев мекенди, достукту, тынчтыкты даңктап ыр жазган. Балдар үчүн да чыгармалар жазган. Анын ырлары элдик ырга окшош, ошондуктан тез эсте калат.
Корутунду: Калык Акиевдин жолу — эмгек жана чыгармачылык жолу. Ал бизге эмгекти сүйүүнү жана элибизди сыйлоону үйрөтөт.
Кантип өзүң жазасың (3 кадам)
- Башы: ким жөнүндө жазып жатасың — бир сүйлөм.
- Ортосу: анын жашоосундагы 3 факты — ар бири бир-эки сүйлөм.
- Аягы: эмнени үйрөтөт — бир-эки сүйлөм.
Кыска сүйлөм жаз: бир сүйлөм — бир ой. Ошентип дил баян түшүнүктүү болот.
Төрөлгөн жылын жана айылын китебиңден алып, ортосуна кошсоң, дагы толук болот.
Карапай деген эмне
«Карапай» деген өзүнчө сөз эмес — мен «карапайым» деп жазганмын. Бул бир сөз.
Карапайым дегендин мааниси:
- жөнөкөй — кооздолбогон, татаал эмес;
- бай эмес, эмгекчил — «карапайым үй-бүлө» дегенде «жөнөкөй, эмгек менен күн көргөн үй-бүлө» дегенди билдирет;
- адам жөнүндө айтканда — кичипейил, токтоо, менменсинген эмес.
Менин тексттеги «карапайым үй-бүлөдө төрөлгөн» дегеним — «жөнөкөй, эмгекчил үй-бүлөдө төрөлгөн» деген мааниде.
Кааласаң, дил баяндагы «карапайым» деген сөздү «жөнөкөй» деп алмаштырып берейин — анда окууга да жеңил болот.
Дагы башкача жазчы
Калык Акиев баскан жол (башкача жазылган вариант)
Калык Акиев кыргыз элинин белгилүү акыны. Анын ысмы эл арасында кеңири таанымал. Ал эл акыны деген наамга татыктуу болгон.
Ал жөнөкөй үй-бүлөдө төрөлгөн. Бала кезинде эле ырга кызыккан. Айылында мектептен билим алып, кийин кесип үйрөнгөн. Көп жылдар бою эмгектенген. Ошол жылдары адамдардын жашоосун жакындан көргөн. Ушунун баары анын ырларына сиңип калган.
Анын чыгармаларынын негизги темалары — мекен, достук, тынчтык жана эмгек. Ал балдар үчүн да ырларды жазган. Ырларынын тили жөнөкөй, ошондуктан эл аларды тез кабыл алган. Көп ырлары бүгүн да айтылып жүрөт.
Калык Акиевдин баскан жолу бизге эмгекти сүйүүнү жана эли менен сый-урматта жашоону үйрөтөт. Анын үлгүсү жаш муун үчүн баалуу.
Бул вариант эмнеси менен башка
- Башы анын атынан эмес, эл арасындагы ордунан башталды.
- Ортоңку бөлүгүндө айыл, окуу жана эмгек бир кезек менен берилди — мурункудай топтолгон жок.
- «Карапайым» деген сөздүн ордуна «жөнөкөй» колдонулду.
- Аягы мурункудан башка сүйлөмдөр менен түзүлдү.
Эгер мугалим көлөмүн чектесе — ортоңку бөлүктөн бир абзацты алсаң болот.
Баскан жол жонундо да жазчы
Калык Акиевдин баскан жолу (жолу жөнүндө өзүнчө текст)
Ар бир адамдын өз жолу бар. Калык Акиевдин жолу тоодой бийик, бирок таштак болгон. Ал бул жолду өз эмгеги менен басып өткөн.
Биринчи баскыч — балалык. Ал жөнөкөй үй-бүлөдө төрөлгөн. Айылда чоңойгон. Жаш кезинен эмгекти көргөн. Ошол күндөр анын жүрөгүндө өчпөс из калтырган.
Экинчи баскыч — окуу. Ал мектепте окуп, билим алган. Кийин кесип үйрөнгөн. Китепке болгон сүйүүсү ошол жылдары башталган.
Үчүнчү баскыч — эмгек. Ал көп жылдар бою эмгектенген. Ар кандай кызматта иштеген. Элдин турмушун өз көзү менен көргөн. Ошол турмуш анын ырларынын булагына айланган.
Төртүнчү баскыч — чыгармачылык. Ал ыр жаза баштаган. Ырлары мекен, достук, тынчтык жана эмгек жөнүндө болгон. Балдар үчүн да жазган. Тили жөнөкөй болгондуктан, эл аны тез кабыл алган.
Корутунду. Калык Акиевдин баскан жолу — эмгектин, үйрөнүүнүн жана ак дилдин жолу. Бул жол бүгүнкү жаш муунга үлгү.
Кантип өзүң жазасың
- Жолду баскычтарга бөл: балалык → окуу → эмгек → чыгармачылык.
- Ар бир баскычка 2–3 сүйлөм жаз. Көбүрөөк керек болсо — 4 сүйлөм.
- Баскычтарды байланыштыр: «ошол жылдары», «кийин», «ушунун баары».
- Аягында бир ой менен бүткөр: бул жол сен үчүн эмнеси менен баалуу.
Төрөлгөн жылын, айылын жана чыгармаларынын атын китебиңден алып, тиешелүү баскычка кошсоң — текст так жана толук болот. Кааласаң, дагы кыскартып же башкача түзүлүштө берип коёюн.
Баскыч жо жаз
Калык Акиевдин баскан жолу (баскычсыз)
Ар бир адамдын өз жолу бар. Калык Акиевдин жолу да оңой болгон эмес. Ал жөнөкөй үй-бүлөдө төрөлүп, айылда чоңойгон. Жаш кезинен эмгекти көрүп, элдин турмушун жакындан билген.
Ал мектепте окуп, билим алган. Кийин кесип үйрөнүп, көп жылдар бою эмгектенген. Кайсы жерде иштесе да, адамдар менен жакын мамиледе болгон. Алардын кубанычын да, кайгысын да өзүнүкүндөй сезген. Ошол сезимдер жүрөгүндө сакталып, кийин ырга айланган.
Акын ыр жаза баштаганда элдин тилинен алыс кеткен эмес. Анын ырлары мекен, достук, тынчтык жана эмгек жөнүндө болгон. Балдар үчүн да чыгармаларды жазган. Тили жөнөкөй болгондуктан, эл аны тез кабыл алып, ырлары бүгүн да айтылып жүрөт.
Калык Акиевдин баскан жолу бизге эмгекти сүйүүнү жана эли менен сый-урматта жашоону үйрөтөт. Анын үлгүсү жаш муун үчүн баалуу.
Кантип өзүң жазасың
Бир сүйлөм — бир ой. Ойлорду «кийин», «ошол жылдары», «ушунун баары» деген сөздөр менен байланыштыр. Ошентип баскычтарга бөлбөстөн, үзгүлтүксүз текст чыгат.
Төрөлгөн жылын, айылын жана чыгармаларынын атын китебиңден алып, тиешелүү жерине кошсоң — текст так болот.
