Өсүмдүк - чегиртке- кара чыйырчык- түлкү- бүркүт ушуга окшош мисалдар керек

Кыскача жооп

Төмөндө 20дан ашык даяр азык тизмеги, алардын түзүлүш принциби, трофикалык денгээлдер жана энергия пирамидасы боюнча толук түшүндүрмө бар. Окшош мисалдарды экосистема боюнча топтогондуктан, сен өзүңө керектүүсүн тандап, доскага же дептерге оңой жаза аласың.

---

1. Азык тизмеги деген эмне

Азык тизмеги (азык чынжыры) — тирүү организмдердин бири-бири менен «ким кимди жейт» байланышынын катары. Жебе (→) ар дайым энергиянын өтүү багытын көрсөтөт: сол жактагы организм оң жактагынын азыгы.

Тизмектин түзүлүшү:

\[ \text{продуцент} \rightarrow \text{биринчи консумент} \rightarrow \text{экинчи консумент} \rightarrow \text{жогорку жырткыч} \]

Сенин мисалың ушундай түзүлүштө туура жазылган:

\[ \text{өсүмдүк} \rightarrow \text{чегиртке} \rightarrow \text{кара чыйырчык} \rightarrow \text{түлкү} \rightarrow \text{бүркүт} \]

---

2. Окшош мисалдар: талаа жана шалбаа

1. Чөп → чегиртке → кара чыйырчык → түлкү → бүркүт
2. Беде → коён → түлкү → карышкыр
3. Дан өсүмдүгү → чычкан → үкү → бүркүт
4. Чөп → ылаачын (шилен) → кескелдирик → жылан → бүркүт
5. Гүл → аары → жөргөмүш → таранчы → ылачын
6. Чөп → чегиртке → кескелдирик → жылан → кирпи
7. Беде → уй → адам (адам да тизмектин звеносу боло алат)

3. Токой

8. Жалбырак → үлүл → кирпи → түлкү
9. Жалбырак → курт → токой чибиси → токой мышыгы
10. Эмен жаңгагы → тийин → суусар → бүркүт
11. Кайың жалбырагы → коңуз → тоңкулдак → үкү
12. Чөп → элик → сүлөөсүн → карышкыр

4. Тоо

13. Альп чөбү → тоо эчки (теке) → илбирс
14. Чөп → суур → бүркүт
15. Чөп → тоо коёну → илбирс → карышкыр

5. Суу жана саз

16. Фитопланктон → зоопланктон → майда балык → чоң балык → балыкчы куш
17. Суу өсүмдүгү → үлүл → балык → балыкчы бүркүт
18. Суу өсүмдүгү → бака → суу жыланы → куш
19. Балык → тюлень → ак аюу

6. Чөл, тундра, Арктика

20. Чөл өсүмдүгү → чөл кескелдириги → жылан → бүркүт
21. Эңилчек → түндүк бугусу → карышкыр
22. Мүк → лемминг → ак түлкү → ак үкү

---

7. Трофикалык денгээлдер боюнча таблица

Денгээл	Кимдер	Мисал	Эмне кылат
I	Продуценттер	чөп, бак, балыр	Күн энергиясын кармап, органикалык зат түзөт
II	Биринчи консументтер (чөп жечүүлөр)	чегиртке, коён, уй	Өсүмдүк менен азыктанат
III	Экинчи консументтер	чыйырчык, кескелдирик	Чөп жечүүлөрдү жейт
IV	Үчүнчү консументтер	түлкү, жылан	Жырткычтарды жейт
V	Жогорку жырткычтар	бүркүт, илбирс	Тизмектин учу, адатта эч ким жебейт
—	Ажыратуучулар	козу карын, бактерия	Өлүк калдыктарды ажыратат

Эскертүү: ажыратуучулар тизмектин звеносу катары жазылбайт, бирок зат айланууну жабат.

---

8. Энергия пирамидасы: эмне үчүн звено 5тен ашпайт

Ар бир денгээлде энергиянын болжол менен 10% гана кийинки денгээлге өтөт, калганы жылуулукка жана тиричиликке кетет:

\[ E_{n+1} = 0{,}1 \cdot E_n \]

Мисалы, 10 000 кг чөптөн: 1000 кг чегиртке → 100 кг чыйырчык → 10 кг түлкү → 1 кг бүркүт. Ошондуктан узун тизмектерде акыркы жырткыч өтө аз энергия алат жана табиятта 4–5 звенодон ашпайт.

---

9. Көп кетирилген каталар

• Жебенин багыты тескери: «түлкү → чыйырчык» туура эмес, анткени түлкү чыйырчыкты жейт, тескерисинче эмес.
• Өсүмдүктөн баштабоо: тизмек ар дайым продуценттен башталат.
• Бир денгээлдеги эки жандыкты удаалаш коюу: «чегиртке → коён» туура эмес, алар бири-бирин жебейт.
• Реалдуу эмес жуптар: «бүркүт → түлкү» — табиятта сейрек, мындайды жазба.
• Ажыратуучуларды звеного кошуу: бактерия менен козу карын жебе менен туташпайт.

---

10. Азык тармагы (бир аз татаал деңгээл)

Бир нече тизмекти бириктирсек, азык тармагы чыгат. Мисалы, чөптү чегиртке да, коён да, чычкан да жейт; ал эми чыйырчыкты түлкү да, ылачын да кармайт. Ошондуктан табиятта тизмектер бир сызык эмес, тор түрүндө байланышат.

---

11. Өзүң текшерүү үчүн практика

1-тапшырма. Тизмекти толукта: чөп → ... → жылан → ...

2-тапшырма. Катаны тап: «бүркүт → түлкү → коён → беде».

3-тапшырма. Түз: токой үчүн 4 звенолуу тизмек.

Жооптор:

1. Мисалы: чөп → чегиртке → кескелдирик → жылан → бүркүт (же чөп → чычкан → жылан → бүркүт).
2. Багыты тескери — туурасы: беде → коён → түлкү → бүркүт.
3. Мисалы: жалбырак → үлүл → кирпи → түлкү.

---

Негизги эреже: тизмекти өсүмдүктөн башта, ар бир жупту «бул тигин жейби?» деп текшер, жогорку жырткыч менен бүт. Ушуну сактасаң, каалаган окшош мисалды өзүң туура түзө аласың. Керек болсо, белгилүү бир экосистема (токой, суу, чөл) боюнча дагы мисалдарды жазып бере алам.

Кыскача жооп

Төмөндө 10 организмден турган азык тизмектери жана ар бир экосистема үчүн 10 организмден турган даяр топтомдор бар. Бирок алгач бир маанилүү эскертүүнү айтып коёюн: табиятта 10 звенолуу тизмек болбойт, анткени ар денгээлде энергиянын 10% гана өтөт. Демек мындай узун тизмектер — окуу көнүгүүсү, аларда «ким кимди жейт» логикасы гана сакталат.

---

1. Даяр 10 звенолуу тизмектер

Тизмек 1. Көл (суу экосистемасы)

1. Балыр (фитопланктон)
2. Дафния
3. Циклоп
4. Чабак (майда балык)
5. Алабуга
6. Чортон
7. Балыкчы куш
8. Бүркүт
9. Бүргө
10. Мите курт

\[ \text{балыр} \rightarrow \text{дафния} \rightarrow \text{циклоп} \rightarrow \text{чабак} \rightarrow \text{алабуга} \rightarrow \text{чортон} \rightarrow \text{балыкчы куш} \rightarrow \text{бүркүт} \rightarrow \text{бүргө} \rightarrow \text{мите курт} \]

Тизмек 2. Чөл (талаа)

1. Сексеул (чөл чөбү)
2. Чегиртке
3. Кескелдирик
4. Жылан
5. Кирпи
6. Түлкү
7. Карышкыр
8. Бүргө
9. Мите курт
10. Бактерия

Тизмек 3. Токой

1. Эмен жаңгагы
2. Тийн
3. Суусар
4. Сүлөөсүн
5. Карышкыр
6. Бүргө
7. Мите курт
8. Бактерия
9. ... (улантуу үчүн тизмектин узундугу жетишсиз — төмөндөгү 2-нусканы кара)

Токой үчүн таза 10 звено түзүү кыйын, анткени токой тизмегинде жырткычтар тез бүтөт. Ошондуктан токойдо мындай узартылган вариант ыңгайлуу:

1. Жалбырак → 2. Үлүл → 3. Кирпи → 4. Түлкү → 5. Карышкыр → 6. Бүргө → 7. Мите курт → 8. Бактерия

Бул 8 звено — реалдуу чек. 10го жеткизүү үчүн гана окуу максатында мителерди көбөйтүүгө туура келет.

---

2. Ар бир экосистема үчүн 10 организмден турган топтом

Бул тизмелерден өзүң каалаган узундукту тандап, тизмек түзө аласың.

Көл — 10 организм

№	Организм	Ролу
1	Балыр	продуцент
2	Дафния	биринчи консумент
3	Циклоп	биринчи консумент
4	Чабак	экинчи консумент
5	Алабуга	үчүнчү консумент
6	Чортон	жогорку жырткыч
7	Балыкчы куш	жогорку жырткыч
8	Бүркүт	жогорку жырткыч
9	Бүргө	мите
10	Мите курт	мите

Талаа — 10 организм

№	Организм	Ролу
1	Беде	продуцент
2	Дан өсүмдүгү	продуцент
3	Чегиртке	биринчи консумент
4	Чычкан	биринчи консумент
5	Коён	биринчи консумент
6	Кескелдирик	экинчи консумент
7	Таранчы	экинчи консумент
8	Жылан	үчүнчү консумент
9	Түлкү	жогорку жырткыч
10	Бүркүт	жогорку жырткыч

Токой — 10 организм

№	Организм	Ролу
1	Эмен	продуцент
2	Кайың	продуцент
3	Жалбырак курту	биринчи консумент
4	Үлүл	биринчи консумент
5	Тийн	биринчи консумент
6	Тоңкулдак	экинчи консумент
7	Үкү	үчүнчү консумент
8	Суусар	үчүнчү консумент
9	Сүлөөсүн	жогорку жырткыч
10	Карышкыр	жогорку жырткыч

---

3. Текшерүү алгоритми

Ар бир жупту өз-өзүнчө текшер:

1. Биринчи звено өсүмдүкпү? Болбосо, тизмек туура эмес.
2. Ар бир жупта «сол жактагы оң жактагыны жейби?» суроосун бер. «Жок» болсо, жебени тескери бур же жупту алмаштыр.
3. Акыркы звено жырткычпы же митеби? Аны эч ким жебейт (же мителер гана).
4. Бир денгээлдеги эки жандык удаалаш келбесин. «Чегиртке → коён» — ката.

---

4. Эмне үчүн 10 звено реалдуу эмес

\[ E_{10} = E_1 \cdot (0{,}1)^{9} = E_1 \cdot 10^{-9} \]

Башкача айтканда, 1 тонна балырдан акыркы звеноого 1 миллиграммга жакын энергия жетет. Ошондуктан табиятта тизмектер 4–5 звенодон ашпайт, ал эми 10 звенолуу тизмектер доскада гана жашайт.

---

5. Практика

1-тапшырма. Көл топтомунан 5 звенолуу тизмек түз.

2-тапшырма. Токой топтомунан 4 звенолуу эки тизмек түз (бири курт аркылуу, бири тийн аркылуу).

Жооптор:

1. Балыр → дафния → чабак → алабуга → чортон (же балыр → циклоп → чабак → чортон → бүркүт).
2. Эмен → жалбырак курту → тоңкулдак → үкү; Кайың → тийн → суусар → сүлөөсүн.

Керек болсо, белгилүү бир экосистема (тоо, тундра, Арктика, деңиз) үчүн да ушундай 10 организмден турган топтомду жана тизмектерди түзүп бере алам.