1 ден 7 ге дейін

Қысқаша жауап

Өлшеу — шаманы оның бірлігімен салыстыру; аспаптың бөлік құны \(C=\frac{a-b}{n}\) формуласымен табылады. Дұрыс пішінді денелердің көлемі геометриялық формуламен, пішіні қисық денелердің көлемі мензуркамен (судың айырмасы бойынша) өлшенеді. Штангенциркуль 0,1 мм, микрометр 0,01 мм дәлдікпен өлшейді.

Сұрақтар бойынша түсініктеме

1. Өлшеу дегеніміз — физикалық шаманың мәнін оның бірлігі ретінде алынған мәнмен (эталонмен) салыстыру. Аспап шкаласы — аспаптағы сызықшалар мен сандар тізбегі, ол бойынша көрсеткішке сәйкес мәнді оқимыз. Бөлік құны: екі көршілес санның айырмасын олардың арасындағы бөлік санына бөлеміз: \[ C=\frac{a-b}{n}. \] Мысалы, сызғышта 2 см мен 3 см арасында 10 бөлік болса: \(C=\frac{3-2}{10}=0{,}1\) см \(=1\) мм.

2. Сызғыш — ұзындық (бөлік құны 1 мм), өлшеуіш таспа — ұзындық, мензурка — сұйық көлемі, таразы — масса, термометр — температура, динамометр — күш, секундомер — уақыт, штангенциркуль мен микрометр — кіші сызықтық өлшемдер, барометр — қысым.

3. Дұрыс пішінді денелер — пішіні дұрыс геометриялық фигураға сәйкес денелер: куб, параллелепипед, цилиндр, шар, конус, призма, дұрыс пирамида. Мысалдар: кубик (куб), кітап (параллелепипед), доп (шар), стақан (цилиндр).

4. Көлем формулалары және өлшенетін өлшемдер:

• куб: \(V=a^3\) — қыры \(a\);
• параллелепипед: \(V=abc\) — ұзындығы \(a\), ені \(b\), биіктігі \(c\);
• шар: \(V=\frac{4}{3}\pi R^3=\frac{1}{6}\pi D^3\) — радиусы \(R\) немесе диаметрі \(D\);
• дұрыс пирамида: \(V=\frac{1}{3}S_{\text{таб}}h\) — табанының қабырғасы (ауданы) және биіктігі \(h\).

5. Көлемнің дәлдігі аспаптың бөлік құнымен анықталады: абсолюттік қателік бөлік құнының жартысынан аспайды, \(\Delta V\le \frac{C}{2}\), сондықтан нәтиже \(V=V_{\text{өлш}}\pm\frac{C}{2}\) түрінде жазылады. Мысалы, \(C=5\) мл болса, дәлдік ±2,5 мл.

6. Штангенциркуль — 0,1 мм (кейбір аспаптарда 0,05 мм), микрометр — 0,01 мм. Себебі штангенциркульде нониус, микрометрде бұрама барабан бар. Оқулықтағы мысал: 16,22 мм және 17,75 мм — дәл осы 0,01 мм дәлдікпен жазылған.

7. Пішіні қисық денелердің көлемі мензуркамен (өлшеуіш цилиндрмен) өлшенеді: су құйып \(V_1\)-ді жазамыз, денені толық батырып \(V_2\)-ні аламыз, сонда \(V=V_2-V_1\). Дене суға толық батуы, су шашылмауы керек.

Тексеру

Барлық көлем формулалары текше бірлік шығарады: \(a^3\) — см³, \(abc\) — см³, \(\frac{4}{3}\pi R^3\) — см³ (коэффициент өлшемсіз). Бұл формулалардың дұрыс екенін растайды.