интеллект карта

Борбордук түшүнүк: ТУРУКТУУ ӨНҮГҮҮ — «бүгүнкү муундун муктаждыктарын келечек муундардын мүмкүнчүлүктөрүнө зыян келтирбей канааттандыруу» (Брундтланд комиссиясы, 1987).

Төмөндө картанын бутактары — борбордон 5 тарапка тартсаң болот.

1-бутак. Моделдер

• Экологиялык («күчтүү туруктуулук») — табияттын чектөөлөрү биринчи орунда, экономика ага баш ийет.
• Экономикалык («алсыз туруктуулук») — өсүү жана ресурс эффективдүүлүгү аркылуу чечүү; табигый капиталды алмаштырууга жол берилет.
• Социалдык — адилеттик, теңдик, жакырчылыкты жоюу.
• Интегралдык «үч багана» — экология + экономика + социум; ортосунда адам (Венн диаграммасы).
• Ноосфералык (В. Вернадский) — акыл менен башкарылган биосфера.
• «Нөлдүк өсүү» (Рим клубу, 1972) — «Өсүүнүн чектери»; бүгүнкү күндө сынга алынат.
• «Жашыл экономика» — кайра жаралуучу энергия, жашыл технологиялар, жашыл жумуш орундары.

2-бутак. Принциптер

• Муундар аралык теңдик — келечек муундардын укугу.
• Муун ичиндеги теңдик — өлкөлөр жана адамдар ортосунда.
• Экологиялык чектерди сыйлоо — планетанын ресурстары чектүү.
• Үч өлчөмдүн биримдиги — экология, экономика, социум бирге чечилет.
• Алдын алуу принциби — зыяндын коркунучу болсо, аракет кылбай коюу.
• «Кир кетирүүчү төлөйт» жана «ресурс колдонгон — калыбына келтирет».
• Кайра жаралуучу энергия жана ресурстарды үнөмдөө (3R: азайт — кайра колдон — кайра иштет).
• Биоартүрдүүлүктү сактоо.
• Катышуу жана ачыктык — чечимге жамаат, бизнес, бийлик катышат.
• «Глобалдык ойло, локалдык аракет кыл».

3-бутак. 17 максат (БУУ, 2015 — «Күн тартиби 2030»)

People (1–5): 1) Кедейлик жок · 2) Ачардык жок · 3) Ден соолук жана бакубаттуулук · 4) Сапаттуу билим · 5) Гендердик теңдик

Planet (6, 12–15): 6) Таза суу жана санитария · 12) Жоопкерчиликтүү керектөө жана өндүрүү · 13) Климаттык аракет · 14) Океандарды сактоо · 15) Кургактыктагы экосистемалар

Prosperity (7–11): 7) Жеткиликтүү таза энергия · 8) Татыктуу иш жана өсүү · 9) Индустрия жана инновация · 10) Теңсиздикти кыскартуу · 11) Туруктуу шаарлар

Peace (16): Тынчтык, адилеттик, күчтүү институттар

Partnership (17): Максаттар үчүн өнөктөштүк

4-бутак. Экологиялык көз караш

• Климаттын өзгөрүшү — CO₂, парниктик газдар, 1,5 °C чеги.
• Биоартүрдүүлүктүн жоголушу — түрлөрдүн жок болушу.
• Ресурстардын азайышы — суу, топурак, токой, кендер.
• «Планетанын чектери» — 9 экологиялык чек; азыр бир нечеси ашып кеткен.
• Экологиялык жана көмүртек изи — адамдын табиятка басымы.
• Чыгуулар — кайра иштетүү, жашыл энергия, экологиялык транспорт.
• Экологиялык билим жана маданият — максат 4 жана 13 менен байланышат.

Кыска жыйынтык: экологиялык көз караш боюнча туруктуу өнүгүү — экономикалык өсүү эмес, планетанын чектеринде жашоо. Ошондуктан 17 максаттын ичинен 6, 12, 13, 14, 15 жана 7 (таза энергия) экологияга түз тиешелүү.

Керек болсо, ушул структураны сүрөт түрүндөгү схемага (борбор + бутактар) айландырып же бир бутакты кененирээк ачып бере алам. Кайсынысы керек?

Мына тексттик интеллект-карта — аны кагазга борбордон тараптарга тартып көчүрсөң болот.

                        ┌── МОДЕЛДЕР
                        │   • экологиялык (күчтүү)
                        │   • экономикалык (алсыз)
                        │   • социалдык
                        │   • интегралдык «үч багана»
                        │   • ноосфералык (Вернадский)
                        │   • «нөлдүк өсүү» (Рим клубу)
                        │   • жашыл экономика
                        │
                        ├── ПРИНЦИПТЕР
                        │   • муундар аралык теңдик
                        │   • муун ичиндеги теңдик
                        │   • экологиялык чектерди сыйлоо
                        │   • экология + экономика + социум
                        │   • алдын алуу принциби
                        │   • «кир кетирүүчү төлөйт»
                        │   • 3R: азайт–кайра колдон–кайра иштет
                        │   • биоартүрдүүлүктү сактоо
     ┌──────────────┐   • катышуу жана ачыктык
     │  ТУРУКТУУ    │   • «глобалдык ойло, локалдык аракет кыл»
     │  ӨНҮГҮҮ      │
     │ (Брундтланд, │   ┌── 17 МАКСАТ (БУУ, 2015)
     │   1987)      │   │   People 1–5
     └──────────────┘   │   Planet 6, 12–15
                        │   Prosperity 7–11
                        │   Peace 16
                        │   Partnership 17
                        │
                        └── ЭКОЛОГИЯЛЫК КӨЗ КАРАШ
                            • климаттын өзгөрүшү (CO₂, 1,5 °C)
                            • биоартүрдүүлүктүн жоголушу
                            • ресурстардын азайышы
                            • «планетанын 9 чеги»
                            • экологиялык жана көмүртек изи
                            • чыгуулар: жашыл энергия, кайра иштетүү
                            • экологиялык билим жана маданият

17 максатты картада өз-өзүнчө бутак кылып жаз:

17 МАКСАТ
├─ People:  1 кедейлик жок · 2 ачардык жок · 3 ден соолук ·
│           4 билим · 5 гендердик теңдик
├─ Planet:  6 таза суу · 12 жоопкерчиликтүү керектөө ·
│           13 климат · 14 океан · 15 экосистемалар
├─ Prosperity: 7 энергия · 8 иш · 9 инновация ·
│              10 теңсиздик · 11 шаарлар
├─ Peace:   16 тынчтык жана институттар
└─ Partnership: 17 өнөктөштүк

Кагазга тартуу тартиби:

1. Борборго «ТУРУКТУУ ӨНҮГҮҮ» деп жазып, тегерекке ал.
2. 4 негизги бутак — моделдер, принциптер, 17 максат, экологиялык көз караш. Ар бирине өз түсүн бер.
3. Ар бутактан 3–4 гана эң маанилүү сөздү жаз — сүйлөм эмес, ачкыч сөз.
4. Экология багытын башкаларга караганда коюураак сызып, «планетанын чектери» дегенди борборго жакын кой — ошондо негизги ой көрүнөт.