Азия өлкөлөрү 20кылымжын башында
Кыскача жооп
20-кылымдын башында Азия өлкөлөрү бирдей эмес: көпчүлүгү Европа мамлекеттеринин же АКШнын колониясы болчу, айрымдары гана формалдуу көз карандысыз эле, ал эми Жапония гана өз алдынча өнүгүп, өзү да колониялык саясат жүргүзө баштаган. Баарына жалпы нерсе — агрардык артта калган экономика, чет элдик капиталдын кириши жана улуттук-боштондук кыймылдардын күчөшү.
Негизги принцип: өлкөлөрдү 3 топко бөлүү
Бул теманы түшүнүүнүн эң оңой жолу — ар бир өлкөнү 3 белги боюнча кароо: саясий статус, экономикалык деңгээл, улуттук кыймылдын күчү.
| Топ | Мисалдар | Өзгөчөлүгү |
|---|---|---|
| Колониялар | Индия (Улуу Британия), Индонезия (Голландия), Филиппин (1898-жылдан АКШ), Вьетнам, Лаос, Камбоджа (Франция), Корея (1910-жылдан Жапония), Бирма, Малайя | Толук саясий башкаруу чет өлкөнүн колунда; чийки зат менен камсыздоочу болуп калган |
| Жарым колониялар (формалдуу көз карандысыз) | Кытай (Цинь империясы), Персия (Иран), Осмон империясы, Афганистан, Сиам (Таиланд) | Өз бийлиги бар, бирок чет өлкөлөрдүн «таасир чөйрөлөрүнө» бөлүнгөн |
| Көз карандысыз, өнүккөн | Жапония | Мэйдзи реформаларынан кийин индустриялашкан, өзү кубаттуу мамлекетке айланган |
Негизги окуялар (хронология менен)
- 1904–1905 — Орус-япон согушу. Азиялык өлкө европалык империяны жеңди: бул бүт Азиядагы улуттук кыймылдарга дем берди.
- 1905–1911 — Ирандагы конституциялык революция.
- 1908 — Осмон империясындагы Жаш түрктөр революциясы, конституциянын калыбына келиши.
- 1911–1912 — Кытайдагы Синьхай революциясы: Цинь династиясы кулап, республика жарыяланды (Сунь Ятсен).
- 1910 — Кореянын Жапонияга толук кошулушу (аннексия).
- 1911 — Монголиянын Кытайдан көз карандысыздыгын жарыялоосу.
- 1914–1918 — Биринчи дүйнөлүк согуш: колониялардан аскер жана чийки зат тартылып, согуштан кийин боштондук кыймылдар жаңы күч менен өстү.
Кантип текшерсе болот
Өзүңдү текшерүү үчүн үч суроого жооп бер:
- Корея кайсы жылы Жапонияга кошулду? — 1910-ж.
- Кытайда Цинь династиясы кайсы революциядан кийин кулады? — 1911-ж., Синьхай революциясы.
- Эмне үчүн Жапония башка азиялык өлкөлөрдөн айырмаланып кетти? — Анткени ал колония болгон эмес, тез арада реформа жасап, өнөр жайын өнүктүргөн.
Эгер сабакта белгилүү бир өлкө (мисалы, Кытай же Индия) боюнча гана талап кылынса, ошону айт — ошого ылайыктап кененирээк түшүндүрөм.
Обсуждение
2 сообщенияБул — §14 «Азия өлкөлөрү» темасынын уландысы, анда негизги көңүл Индиянын 20-кылымдагы өнүгүүсүнө бурулган. Сүрөттөрдөгү текстти иреттеп, аягындагы суроолорго кыскача жооп берем.
Барактардагы негизги ойлор
- 111-б.: 20-кылымдын башында Азия өлкөлөрүнүн көбү колония же жарым колония болгон. Индия Улуу Британиянын «таажысындагы бермет» деп аталган эң бай колониясы эле. Экономика агрардык, чийки затты сыртка сатып, даяр товарды сырттан алган.
- 112-б.: 1885-ж. түзүлгөн Индиянын Улуттук Конгресси (ИУК) — Индиянын эң маанилүү саясий партиясы. Анда эки багыт болгон: либералдар (реформалар аркылуу акырындык менен өзүн-өзү башкарууга жетүүнү каалагандар) жана радикалдар (массалык кыймылдарга таянгандар). 1919-ж. «Монтегю-Челмсфорд реформасы» кабыл алынган.
- 113-б.: 1925-ж. Индиянын Коммунисттик партиясы түзүлгөн. Махатма Ганди (1869–1948) ИУКту массалык партияга айландырып, көз карандысыздык үчүн күрөштүн жаңы этабын баштаган.
- 115-б.: 1947-ж. 15-августта Индия көз карандысыздыкка жеткен, бирок Индия жана Пакистан болуп бөлүнгөн. 1950-ж. 26-январда Индия Республикасы жарыяланып, конституция кабыл алынган. Мамлекет федеративдик түзүлүштө, парламенттик республика.
Параграфтын аягындагы суроолорго жооптор
1. Азия өлкөлөрүнүн өнүгүү өзгөчөлүктөрү Көпчүлүгү колониялык көз карандылыкта болгон; экономикасы агрардык жана чийки затты экспорттоочу; бирок улуттук-боштондук кыймылдар күчөгөн. Жапония гана өз алдынча өнүккөн. Кытай, Турция, Иран сыяктуу өлкөлөрдө революциялар болсо, Индияда реформалар жана массалык ненасилдик кыймыл аркылуу жүргөн.
2. ИУКтун көз карандысыздык үчүн күрөштөгү ролу ИУК 1885-ж. түзүлүп, индиялык буржуазияны, интеллигенцияны жана элдин түрдүү катмарларын бириктирген. Алгач легалдуу реформаларды талап кылган, кийин Гандинин жетекчилигинде массалык кыймылга айланып, 1947-ж. көз карандысыздыкка жетүүдө чечүүчү роль ойногон.
3. Либералдык же радикалдык багыт — кайсы туура? Бул талаштуу суроо, бир гана туура жооп жок. Либералдар акырындык менен реформаларды сунуш кылса, радикалдар элди күрөшкө тартып, тезирээк натыйжага умтулган. Индия шартында Гандинин жетекчилигиндеги массалык ненасилдик кыймыл эки багыттын элементтерин айкалыштырган. Ошондуктан экөө тең өз ордунда маанилүү болгон деп жооп берүүге болот.
4. Касталык түзүлүш Индияда кастандар көп кылымдар бою сакталып келген: брахмандар, кшатрийлер, вайшьилер, шудралар жана «тийилбес» деп аталгандар. Каста адамдын кесибин, никесин, коомдогу ордун аныктаган. Колониялык бийлик касталык айырмачылыктарды өз кызыкчылыгына пайдаланган. 1950-ж. конституция касталык дискриминацияга тыюу салган.
5. Эмне үчүн Индия Африка-Азия колонияларына салыштырмалуу өнүккөн болгон? Британдык бийлик Индияда кеңири бюрократиялык аппаратты, сотту, билим берүү системасын түзгөн. Жергиликтүү эл өкүлдөрү башкарууга тартылып, 1919-ж. жана 1935-ж. реформалар менен чектелген өзүн-өзү башкарууга жол ачылган. Мындан тышкары, ИУК сыяктуу партиянын 1885-жылдан бери иштеши парламенттик тажрыйбаны жана саясий маданиятты калыптандырган.
6. Индиянын саясий жана социалдык-экономикалык өнүгүүсүндөгү өзгөчөлүктөр Экономика колониялык мүнөздө болгон: чийки зат экспорту, даяр товар импорту. Ошол эле учурда капиталисттик түзүлүш, улуттук буржуазия жана жумушчу табы өсө баштаган. Коомдо касталык жана диний айырмачылыктар сакталган. Көз карандысыздыктан кийин Индия федеративдик, парламенттик жана секулярдык (динден бөлүнгөн) мамлекет катары түзүлгөн.
Эгер мугалим тек гана конспект же белгилүү бир суроого кененирээк жооп талап кылса, ошону айт — ошого жараша кеңири жазып берем.
