Мага кара жазуу мен жазылган темалар жонундо кыскача тушунук жазып бер тушунуктуу кылып

3.2. Климатты түзүүчү элементтердин өзгөчөлүктөрү

Абанын басымы. Кыргызстандын аймагынын бир кыйла бийик жайгашкандыгына байланыштуу мында абанын басымынын өлчөмү дениз денгээлине караганда бир кыйла төмөн. Көп жылдык байкоолорго караганда абанын басымынын эң жогорку мааниси Чүй өрөөнүндө январь айында байкалат. Басымдын орточо жылдык көрсөткүчү Бишкекте (736 м) 696 мм сымап мамычасы же 928 м/бар, Ошто (1013 м) 678 мм сымап мамычасы же 901 м/бар, Таласта (1227 м) 660 мм сымап мамычасы же 878 м/бар, Караколдо (1776 м) 607 мм сымап мамычасы же 796 м/бар жана Сары-Ташта (3155 м) 521 мм сымап мамычасы же 695 м/бар.

50

сы же 796 м/бар жана Сары-Ташта (3155 м) 521 мм сымап мамычасы же 695 м/бар.

Улам бийиктеген сайын басымдын термелишинин жылдык айырмасы азая берет. Мисалы, атмосфералык басымдын көп жылдык мөөнөттөгү орточо жылдык амплитудасы Бишкекте 39 мм (52 м/бар), Ошто 32 мм (45 м/бар), Караколдо 27 мм (36 м/бар) жана Нарында 25 мм (33 м/бар) түзөт. Барикалык градиент да бийиктик боюнча бирдей өзгөрбөйт. Эгерде түздүктө жана жапыз тоолордо ар бир 100 мге көтөрүлгөн сайын басым 10 м/бар га төмөндөсө, 3000 м бийиктикте ар бир 100 мге 8 м/бар дан төмөндөйт. Басымдын сутка ичинде термелиши анча чоң эмес (1,2–3,6 м/бар).

Шамал режими татаал, рельефтин мүнөзүнө көз каранды. Шамалдын жылдык багыттары (роза) асимметриялуу. Шамалдын басымдуу багыттары өрөөндөрдүн огуна байланыштуу. Сутка ичиндеги шамалдын режими жергиликтүү тоо-өрөөн циркуляциясына баш иет. Ал режим боюнча күндүз шамал өрөөндөрдү өрдөп тоону карай, түнкүсүн тоодон өрөөндөрдү карай согот. Мөңгүлүү өрөөндөрдө мөңгүлөрдүн үстөлөрүнүн муздак болушуна байланыштуу шамал күндүр-түндүр төмөн, мөңгүлөрдөн өрөөндү карай согот.

Кыргызстандын кээ бир районуна аба массасы четки кырка тоолорду ашып, аркы капталына төмөн түшкөндө фен түрүндөгү жылуу жана кургак шамалдар пайда болот. Алардын таасири астында жаан-чачын болбой ички өрөөндөр кургакчыл болот. Ысык-Көл ойдуңунда таасын байкалган мындай мүнөздүү шамалдардан батыштан соккон «улан» жана чыгыштан соккон «санташ» шамалдары белгилүү. Кээ бир учурларда бул шамалдар катуу шторм шамалдарына айланат (ылдамдыгы секундасына 15–20 м/сек.га чейин, айрым учурларда 40 м/сек.га жетет).

«Улан» жана «санташ» шамалдары Ысык-Көл ойдуңуна батыштан же чыгыштан муздак аба массалары кирип келген учурларга туура келет. Шамалдардын ылдамдыгы артып, шторм бороондорго айланып кетишинин себеби, муздак аба ашуу сыяктуу тоолордун бел-баскактарын ашып каптап кирет. Экинчиден суу бетиндеги мурдагы жылуу аба тез өйдө көтөрүлүп, анын ордун ээлеген муздак абанын агымы улам күч алып согот.

Жалпысынан Кыргызстандын аймагы кескин тилмеленген. Ошондуктан шамалдардын ылдамдыгына тоскоолдуктар көп. Ачык өрөөндөрдө шамалдардын орточо жылдык ылдам-

51

дыктары 1–3 м/сек, туюк өрөөндөрдө 1 м/сек ашпайт. Байкалган учурлардын 85% штиль режимин түзөт.

5-таблица

Шамалдын ылдамдыгы 15 м/секдан жогору болгон күндөрдүн саны

| Станциялар | I | II | III | IV | V | VI | VII | VIII | IX | X | XI | XII | | Бишкек | 0,8 | 1,0 | 2,0 | 2,0 | 2,0 | 3,0 | 2,0 | 2,0 | 0,7 | 0,8 | 0,9 | 0,7 | | Ош | 0,1 | 0,4 | 0,6 | 2,0 | 2,0 | 3,0 | 1,0 | 0,2 | 0,1 | 0,2 | 0,2 | 0,4 |

Жылуулук режими. Кыргызстандын аймагында абанын температурасынын таралышы ар бир жердин абсолюттук бийиктигине жана рельефтин тилмеленишине байланыштуу. Абсолюттук бийиктиктин таасири өзгөчө жылдын жылуу мезгилинде бардык жерде улам бийиктеген сайын температуранын төмөндөгөнү жакшы байкалат.

Кыштын күнү абанын температурасы жер бетинде таралышы, бийиктик жана кендик боюнча эмес рельефтин формаларына көз каранды. Төмөнкү температуралар Ички Тянь-Шандын туюк өрөөндөрүндө Алай, Чаткал ж.б. четки өрөөндөрдө байкалат. Анткени муздак аба рельефтин оюн, чункур жерлеринде топтолуп, андан ары муздашына шарт түзүлөт. Тоо капталдарынан болсо муздак аба эңкейишти карай агып, эркин атмосферанын аба массалары төмөндөп алардын ордун толтурат жана бул процесс адиабаталык жылынууга алып келет. Натыйжада Кыргызстандын өрөөндөрүндө температуралык инверсия пайда болот. Инверсия учурунда өрөөндүн таманынан бийиктеген сайын температура жогорулайт. Бийик тоолуу Ак-Сай өрөөнүн Кыргызстандагы «сууктун уюлу» деп атаса болот. Мында температуралык инверсиянын эсебинен өрөөндүн таманында жайгашкан Ак-Сай метеорологиялык станциясында январдын көп жылдык орточо температурасы –28 °С, ал эми 1953-ж. январда бул жерде Кыргызстандын аймагында катталган эң төмөнкү температура –53,6 °С байкалган. Тоо арасындагы өрөөндөрдө кыш суук жана туруктуу аяздуу күндөр басымдуулук кылат. Бийик тоолуу өрөөндөрдө кышында кары калың жана ызгаардуу. Четки өрөөндөрдө жана 1000 мге чейинки жапыз тоолордо январдын температурасы –5 °Сден –10 °Сге чейин, Түштүк Кыргызстанда –3 °Сден –5 °Сге чейин, Ички Тянь-Шандын өрөөндөрүндө –10 °Сден төмөн тем-

52

пературалар да байкалат. Ысык-Көл өрөөнүндө көлдүн таасиринен январдын температурасы –2 °Сге чейин гана төмөндөйт.

Жаз мезгили эреже катары жылуу, кыска мөөнөттүү, бирок сууктун кайталанышы, кээде үшүктүн жүрүшү мүнөздүү. Түздүк талааларда жана жапыз тоолордо жаз эрте келет, улам жогорулаган сайын ички өрөөндөргө кечирээк келет.

Жай мезгили Кыргызстанда узагыраак жана ысык, чоң өрөөндөрдө (Чүй, Фергана) аптаптуу кургакчыл, тоолордо жаанчыл. Жайдын эң ысык айы июлдун температурасы түздүктөрдө жана 1000 мге чейинки жапыз тоолордо 22–25 °С, Ош тарапта 24–28 °Сге чейин жогорулайт. Тоолордо (3000 м чейин) июлдун көп жылдык орточо температурасы 10 °Сден 17 °Сге чейин өзгөрөт. Ысык-Көлдүн жээгинде июлдун температурасы 16 °С–18 °С.

Күз айлары жылуу болуп, туруктуу ачык күндөр басымдуулук кылат. Аягы кескин муздак аба ырайы менен алмашып, жаан-чачындуу боло баштайт. Сентябрь айы жайкы айлардан айырмаланбайт. Октябрь айынын башы деле жылуу, анын экинчи жарымында жаан-чачындын, бүркөк күндөрдүн саны арта баштайт. Ноябрь айында кар жаап, тоолордо эрибей сакталат. Абанын айлык жана жылдык орточо температуралары төмөнкү таблицада берилди (5-табл.).

Эң жогорку максималдык температуралар Чүй жана Фергана өрөөндөрүндө байкалат жана алардын мааниси 43–44 °Сге чейин жетет. Бөксө тоолордо жайкы температуралар 20 °С, бийик тоолордо нөлгө чейин төмөндөйт.

Абсолюттук температуралардын таблицалары көрсөткөндөй, июлдун эң жогорку температурасы Чүй өрөөнүндө байкалат. Бийик тоолордо да жайкы абсолюттук максимум 20 °Сден жогору. Ал эми эң төмөнкү температура 3616 м бийиктиктеги Тянь-Шань станциясында байкалган (Ак-Сайда андан да төмөн). Температуралардын амплитудасынын абсолюттук маанилери Бишкекте –76 °С, Ошто –64,6 °С, Нарында –71,6 °С жана Тянь-Шань станциясында –64,3 °С.

Абанын температурасынын орточо айлык маанилеринин амплитудасы Бишкекте –28,2 °С, Ошто –31,3 °С, Нарында –34,2 °С, Тянь-Шанда –25,5 °С.

Климатологдордун маалыматтары боюнча жылдык орточо температуралардын амплитудалары климаттын континенталдуулугун көрсөткүчү болуп эсептелет. Ошого жараша Кыргызстандын аймагындагы температуралык амплитудаларга талдоо жүргүзсөк, кескин континенталдуу климат Тогуз-Торо, Кетмен-

53

Төбө ойдуңдарында жана Ак-Сай өрөөнүндө байкалат. Кыргызстандын көпчүлүк бөлүгүндө мелүүн континенталдуу климат. Ысык-Көлдүн көпчүлүк жээги, айланасындагы тоолордун кыркаларына чейин дениз жээгиндеги климаттардын тибине кирет. Жылдык температуранын амплитудасынын эң аз мааниси Кара-Баткак мөңгүсүндө –18,3 °С.

Суткалык орточо температура 0 °Сден жогору болгон мөөнөт бийик тоолуу аймактарда 130 күнгө, түздүк жана жапыз тоолуу райондордо 250–310 күнгө барабар. Суткалык орточо температура 10 °Сден жогору болгон эң узак мөөнөт Фергана өрөөнүндө байкалат. Ал эми Ички Тянь-Шанда ал мөөнөт Кыргызстан боюнча эң кыска. Мисалы, 10 °Сден жогору температуралардын жалпы суммасы Фергана өрөөнүндө –4000–4900°, Чүйдө –3700–4000°, Таласта –3000–3300°, Ысык-Көлдө –2500–2600°, Нарында –2000°, Суусамырда –1100°.

Булуттуулук. Булуттар күн нурунун жер бетине түшүшүнө жана жер бетинин кайра эффективдүү нур чыгаруусуна тоскоол кылышат. Кыргызстандын аймагында булуттуулуктун жылдык орточо көрсөткүчү 5–6 балл, эң чоң мааниси (8–10 балл) кыштын аягында жана эрте жазда, эң кичине мааниси жай жана күздүн башталышында (2–3 балл) байкалат. Мындай режим мелүүн кендиктин фронтунун эрте жаздан баштап түндүктү карай жылышына байланыштуу болот. Тоолордо булуттун пайда болушу жалпы фронттун активдешүүсүнөн тышкары абанын конвективдик көтөрүлүүлөрүнөн да болот. Жалпысынан Кыргызстандын аймагында байкалган ачык күндөр жылдын ичинде 50% тен жогору.

Тоолуу аймактардагы байкалган аба ырайынын мүнөздүү өзгөчөлүгү төмөндөгүдөй: эртең менен көпчүлүк учурда күн ачык болуп түшкө жакын асманда акырындан булуттар көбөйө баштайт. Түштөн кийин асманды толугу менен булут каптап, анан жамгыр жаайт. Кечинде булуттар тарап, күн ачыла баштайт. Түнкүсүн күн ачык.

Нымдуулук. Кыргызстандын аймагынын кескин тилмеленгенине байланыштуу нымдуулуктун таралышы ар түрдүүлүгү менен айырмаланат, бирок салыштырмалуу нымдуулук 50–70% тин тегерегинде термелет. Кыргызстандын аймагы боюнча салыштырмалуу нымдуулуктун эң аз өлчөмү июль, август жана сентябрь айларында, эң көп өлчөмү январь, февраль жана март айларында байкалат.

Жай айларында салыштырмалуу нымдуулуктун өлчөмү Фергана өрөөнүнүн тоо этектеринде жана капталдарында 33%

56