Мавзӯъи физика Ҳарорат ва ченкунии он бояд реферат 8 варақ кунам

Ҳа, мефаҳмам — матни пешина барои 8 саҳифа кам буд. Барои 8 саҳифаи A4 (Times New Roman 14, интервали 1,5) тақрибан 2000–2400 калима лозим аст. Дар поён ҳар бахшро васеъ кардам — метавонӣ ҳамин тавр ба таври омода истифода барӣ. Расму ҷадвалҳоро ҳам илова кун, онҳо ҳаҷмро меафзоянд ва баҳоро баланд мекунанд.

---

САҲИФАИ 1. ВАРАҚИ ТИТУЛӢ

Вазорати маориф ва илми Ҷумҳурии Тоҷикистон
Муассисаи таълимии __________
(ноҳия, шаҳр)

РЕФЕРАТ

аз фанни физика

Мавзӯъ: «Ҳарорат ва ченкунии он»

Иҷрокунанда: донишҷӯи синфи 8-ум __________
Роҳбар: __________

__________ — соли 20__

---

САҲИФАИ 2. МУНДАРИҶА

1. Муқаддима
2. Боби 1. Мафҳуми ҳарорат ва таърихи омӯзиши он
   • 1.1. Тасаввуроти қадимӣ дар бораи гармӣ ва хунукӣ
   • 1.2. Ҳарорат аз нуқтаи назари назарияи молекулавӣ-кинетикӣ
   • 1.3. Фарқи байни ҳарорат ва миқдори гармӣ
3. Боби 2. Шкалаҳои ҳарорат
   • 2.1. Шкалаи Celsius
   • 2.2. Шкалаи мутлақи Kelvin
   • 2.3. Шкалаи Fahrenheit ва шкалаҳои дигар
4. Боби 3. Асбобҳо ва усулҳои ченкунии ҳарорат
   • 3.1. Термометри моеъӣ
   • 3.2. Термометрҳои биметаллӣ, муқовиматӣ ва термопара
   • 3.3. Термометрҳои инфрасурх ва пирометрҳо
5. Боби 4. Ҳарорат дар табиат, техника ва ҳаёти ҳаррӯза
6. Боби 5. Қоидаҳои ченкунӣ ва хатоҳои ченкунӣ
7. Хулоса
8. Феҳристи адабиёт
9. Замима

---

САҲИФАИ 3. МУҚАДДИМА

Ҳарорат яке аз мафҳумҳои бунёдии физика ва яке аз бузургиҳои аз ҳама бештар истифодашаванда дар ҳаёти инсон аст. Ҳар рӯз мо мешунавем, ки «имрӯз ҳаво гарм аст», «об хунук шуд», «бадани бемор ҳарорат дорад». Ҳамаи ин ҷумлаҳо ба як бузургии физикӣ ишора мекунанд, ки онро бо асбоб — термометр — чен мекунанд.

Аз нуқтаи назари илм, ҳарорат ҳолати гармии ҷисмро тавсиф медиҳад ва бо ҳаракати молекулаҳои он алоқаи зич дорад. Ҳарорат самти интиқоли гармиро муайян мекунад: энергия ҳамеша аз ҷисми ҳарораташ баландтар ба ҷисми ҳарораташ пасттар мегузарад ва ин раванд то барқарор шудани мувозинати гармӣ идома меёбад.

Муҳимияти мавзӯъ дар он аст, ки ченкунии дурусти ҳарорат дар тиб, кишоварзӣ, саноат, сохтмон, нақлиёт ва илмҳои табиатшиносӣ зарур аст. Табиби беморро муоина мекунад, ки ҳарорати баданро чен кунад; агроном вақти киштро аз рӯйи ҳарорати хок муайян мекунад; дар корхонаҳои металлгудозӣ ҳарорати буғ ва оҳан бояд дақиқ назорат шавад; дар сохтмони биноҳо хосияти гармигузаронии масолеҳ ба ҳарорат вобаста аст.

Мақсади реферат — фаҳмонидани мафҳуми ҳарорат, шкалаҳои он, асбобҳои ченкунӣ ва қоидаҳои дурусти ченкунӣ.

Вазифаҳои реферат:

• маънои физикии ҳароратро шарҳ додан;
• шкалаҳои ҳароратро муқоиса кардан ва формулаҳои гузаришро нишон додан;
• намудҳои асосии термометрҳоро тавсиф кардан;
• қоидаҳои ченкунӣ ва манбаъҳои хаторо муайян кардан;
• нақши ҳарорат дар табиат ва техникаро нишон додан.

---

САҲИФАИ 4. БОБИ 1. МАФҲУМИ ҲАРОРАТ ВА ТАЪРИХИ ОМӮЗИШИ ОН

1.1. Тасаввуроти қадимӣ дар бораи гармӣ ва хунукӣ

Дар замонҳои қадим одамон гармӣ ва хунукиро ҳамчун ду хосияти алоҳида тасаввур мекарданд. Олимони Юнони Қадим, аз ҷумла Арасту, чунин мешумурданд, ки ҷисмҳо аз чор унсур — хок, об, ҳаво ва оташ — сохта шудаанд ва гармӣ хосияти оташ аст. Ин тасаввурот асрҳо давом кард.

Аввалин қадами муҳим ба самти ченкунии воқеии ҳарорат дар асрҳои XVI–XVII гузошта шуд. Олимон мушоҳида карданд, ки ҳаво ва моеъҳо ҳангоми гарм шудан васеъ мешаванд. Ҳамин хосият асоси сохтани аввалин асбобҳо гардид. Соли 1597 файласуф ва ахтаршиноси итолиёӣ Галилео Галилей асбоби содае сохт, ки онро «термоскоп» меномиданд: найчаи шишагӣ бо ҳаво ва қатраи об. Ҳангоми тағйир ёфтани ҳарорати муҳит ҳавои дохили найча васеъ ё танг мешуд ва қатраи об ҳаракат мекард.

Баъдтар олимон фаҳмиданд, ки барои муқоисаи натиҷаҳо нуқтаҳои собит лозиманд — яъне ҳолатҳое, ки дар онҳо ҳарорат ҳамеша як хел аст. Чунин нуқтаҳо гардиданд: яхкунии об, ҷӯшидани об, ҳарорати бадани инсон. Ҳамин тавр заминаи шкалаҳои ҳарорат гузошта шуд.

Дар асри XIX физикаи гармӣ (термодинамика) ба шакли илмии комил даромад. Олимони бузург — Сади Карно, Рудолф Клаузиус, Уилям Томсон (лорд Kelvin) — қонунҳои асосии термодинамикаро таҳия карданд. Мафҳуми сифри мутлақ ва шкалаи мутлақи ҳарорат маҳз дар ҳамин давра ба илм ворид шуд.

1.2. Ҳарорат аз нуқтаи назари назарияи молекулавӣ-кинетикӣ

Ҳамаи ҷисмҳо аз зарраҳои хеле хурд — молекулаҳо ва атомҳо — иборатанд. Ин зарраҳо ҳаракати доимӣ ва бесаранҷом доранд ва ин ҳаракатро ҳаракати хаотикӣ меноманд. Дар ҷисмҳои сахт зарраҳо асосан дар атрофи ҳолати мувозинат ларзиш мекунанд, дар моеъҳо озодона ҳаракат мекунанд, дар газҳо бошанд, бо суръати калон ҳаракат карда, ба ҳамдигар ва ба деворҳои зарф бармехӯранд.

Таҷриба ва назария нишон медиҳанд: ҳар қадар ҳарорат баландтар бошад, ҳаракати молекулаҳо ҳамон қадар тезтар мешавад. Аз ин рӯ таърифи зеринро медиҳанд:

Ҳарорат — бузургии физикиест, ки миёнаи энергияи кинетикии ҳаракати хаотикии зарраҳои ҷисмро тавсиф мекунад.

Яъне ҳарорат ба миқдори умумии энергия вобаста нест, балки ба энергияи миёнаи як зарра вобаста аст. Ин фарқи хеле муҳим аст ва бисёр хатогиҳои маъмулро шарҳ медиҳад.

Мисоли хеле маъмул: як қатра оби гарм ва як сатили оби гарм ҳарорати якхела доранд, аммо сатил энергияи умумии гармии хеле бештар дорад. Ҳарорати онҳо як аст, миқдори гармиашон гуногун.

Ҳамин тавр, ҳарорат андозаи ҳаракати дохилии зарраҳост. Ҳарорати паст маънои ҳаракати суст, ҳарорати баланд маънои ҳаракати тезро дорад. Ҳарорате, ки дар он ҳаракати зарраҳо ба таври назариявӣ қатъ мешавад, сифри мутлақ номида мешавад.

1.3. Фарқи байни ҳарорат ва миқдори гармӣ

Ин фарқро донистан барои ҳалли масъалаҳо зарур аст.

Ҳарорат ҳолати гармии ҷисмро нишон медиҳад ва бо термометр чен мешавад. Воҳидаш градус (ё Kelvin).

Миқдори гармӣ энергияест, ки ҳангоми гармшавӣ ё хунукшавӣ, ё ҳангоми гузариш аз як ҷисм ба ҷисми дигар интиқол меёбад. Воҳидаш ҷоул (J) ё килокалория (kcal).

Пайванди онҳо чунин аст:

\[ Q = c m (t_2 - t_1) \]

Ин ҷо:

• \(Q\) — миқдори гармӣ (J);
• \(c\) — гармигунҷоиши хос (J/(kg·°C));
• \(m\) — масса (kg);
• \(t_1\) — ҳарорати аввала (°C);
• \(t_2\) — ҳарорати охира.

Мисол. Барои гарм кардани 2 kg об аз \(20^\circ\mathrm{C}\) то \(100^\circ\mathrm{C}\) чӣ миқдор гармӣ лозим аст? Гармигунҷоиши хоси об \(c = 4200\ \mathrm{J/(kg\cdot{}^\circ C)}\).

\[ Q = 4200 \cdot 2 \cdot (100 - 20) = 4200 \cdot 2 \cdot 80 = 672\,000\ \mathrm{J} = 672\ \mathrm{kJ} \]

Мебинем, ки дар ин ҷо ҳарорат танҳо фарқ дорад (\(80^\circ\mathrm{C}\)), вале миқдори гармӣ аз масса ва гармигунҷоиш низ вобаста аст.

---

САҲИФАИ 5. БОБИ 2. ШКАЛАҲОИ ҲАРОРАТ

Барои бо адад ифода кардани ҳарорат шкала лозим аст. Ҳар як шкала ду нуқтаи асосиро муайян мекунад ва фосилаи байни онҳоро ба қисмҳои баробар тақсим мекунад.

2.1. Шкалаи Celsius

Шкалаи Celsius (пештар «градуси Селсий» меномиданд) дар ҳаёти ҳаррӯза аз ҳама бештар истифода мешавад. Онро соли 1742 ахтаршиноси шветсиягӣ Андерс Celsius пешниҳод кард.

Ду нуқтаи асосии ин шкала:

• ҳарорати яхкунии оби тоза дар фишори муқаррарии атмосферӣ — \(0^\circ\mathrm{C}\);
• ҳарорати ҷӯшидани оби тоза дар ҳамон фишор — \(100^\circ\mathrm{C}\).

Фосилаи байни ин ду нуқта ба 100 қисми баробар тақсим мешавад ва ҳар як қисм як дараҷаи Celsius аст. Аломати он \(^\circ\mathrm{C}\) мебошад.

Ҳароратҳои манфӣ маънои онро доранд, ки ҷисм аз нуқтаи яхкунии об хунуктар аст.

2.2. Шкалаи мутлақи Kelvin

Дар физика ва техника аксар вақт шкалаи мутлақ истифода мешавад, ки онро соли 1848 Уилям Томсон (лорд Kelvin) пешниҳод кард.

Нуқтаи сифри ин шкала сифри мутлақ аст — ҳарорати аз ҳама пасттарине, ки дар табиат имконпазир аст. Дар ин ҳарорат ҳаракати гармии зарраҳо ба таври назариявӣ қатъ мешавад. Сифри мутлақ ба \(-273^\circ\mathrm{C}\) баробар аст.

Пайванди шкалаҳо:

\[ T = t + 273 \]

Ин ҷо \(T\) — ҳарорат бо Kelvin (K), \(t\) — ҳарорат бо Celsius (°C).

Хусусиятҳои шкалаи Kelvin:

• нуқтаи сифри он \(0\ \mathrm{K}\), яъне сифри мутлақ аст;
• ҳароратҳои манфӣ надорад;
• калонӣ дорад, ки ба дараҷаи Celsius баробар аст, бинобар ин фарқи ҳароратҳо дар ҳар ду шкала якхела аст;
• пас аз адад аломати градус наменависанд, танҳо ҳарфи K.

Мисолҳо: \[ 0^\circ\mathrm{C} = 273\ \mathrm{K}, \qquad 25^\circ\mathrm{C} = 298\ \mathrm{K}, \qquad -20^\circ\mathrm{C} = 253\ \mathrm{K} \]

2.3. Шкалаи Fahrenheit ва дигар шкалаҳо

Дар баъзе кишварҳо (масалан, ИМА) шкалаи Fahrenheit истифода мешавад. Онро соли 1724 физики олмонӣ Даниел Габриэл Fahrenheit пешниҳод кард. Дар ин шкала ҳарорати яхкунии об \(32^\circ\mathrm{F}\) ва ҷӯшидани об \(212^\circ\mathrm{F}\) аст, яъне байни онҳо 180 дараҷа.

Формулаи гузариш аз Celsius ба Fahrenheit:

\[ t_{\mathrm{F}} = 1{,}8\,t_{\mathrm{C}} + 32 \]

Формулаи баръакс:

\[ t_{\mathrm{C}} = \frac{t_{\mathrm{F}} - 32}{1{,}8} \]

Мисолҳо:

• \(25^\circ\mathrm{C} = 1{,}8 \cdot 25 + 32 = 77^\circ\mathrm{F}\);
• \(104^\circ\mathrm{F} \Rightarrow t_{\mathrm{C}} = \frac{104-32}{1{,}8} = 40^\circ\mathrm{C}\);
• \(0^\circ\mathrm{C} = 32^\circ\mathrm{F}\);
• \(100^\circ\mathrm{C} = 212^\circ\mathrm{F}\).

Ба ғайр аз ин, дар таърихи илм шкалаи Réaumur (\(0^\circ\) — яхкунӣ, \(80^\circ\) — ҷӯшон) ва шкалаи Rankine мавҷуд буданд, ки имрӯз кам истифода мешаванд.

Ҷадвали муқоисавӣ

Ҳолат	Celsius	Kelvin	Fahrenheit
Сифри мутлақ	\(-273\)	\(0\)	\(-460\)
Яхкунии об	\(0\)	\(273\)	\(32\)
Ҳарорати бадани инсон	\(36{,}6\)	\(310\)	\(98\)
Ҷӯшидани об	\(100\)	\(373\)	\(212\)

Ин ҷадвалро дар реферат ҳатман овардан лозим, зеро он ба фаҳмидани масъала кӯмаки калон медиҳад.

---

САҲИФАИ 6. БОБИ 3. АСБОБҲО ВА УСУЛҲОИ ЧЕНКУНИИ ҲАРОРАТ

Ҳамаи асбобҳои ченкунии ҳароратро термометр меноманд. Онҳо аз рӯйи принсипи корӣ ба чанд гурӯҳ тақсим мешаванд.

3.1. Термометри моеъӣ

Ин намуди термометр аз ҳама маъмул аст ва дар мактаб, хона ва беморхона истифода мешавад. Принсипи кори он хеле сода аст: ҳангоми гарм шудан моеъ васеъ мешавад ва дар найчаи шишагӣ боло мебарояд, ҳангоми хунук шудан бошан поён мефурояд.

Дар термометрҳо одатан симоб ё спирт (баъзан рангиншуда) истифода мешавад.

Муқоисаи симоб ва спирт:

Хосият	Симоб	Спирт
Ҳарорати яхкунӣ	\(-39^\circ\mathrm{C}\)	\(-114^\circ\mathrm{C}\)
Ҳарорати ҷӯшон	\(357^\circ\mathrm{C}\)	\(78^\circ\mathrm{C}\)
Васеъшавӣ ҳангоми гармшавӣ	муназзам	номуназзам
Зарар ба саломатӣ	заҳрнок	нисбатан бехатар

Аз ин ҷадвал мебинем, ки барои чен кардани ҳарорати хеле паст спирт мувофиқтар аст, барои ҳарорати баланд бошад, симоб.

Камбудии термометри моеъӣ — инерсия: барои он ки нишондиҳанда ба ҳарорати муҳит мувофиқ шавад, вақт лозим аст (одатан 3–5 дақиқа).

3.2. Термометрҳои биметаллӣ, муқовиматӣ ва термопара

Термометри биметаллӣ аз ду пластинкаи металлии гуногун сохта шудааст, ки ба ҳамдигар пайваст шудаанд. Ҳангоми гармшавӣ ҳар ду металл васеъ мешаванд, аммо бо суръати гуногун. Аз ин сабаб пластинка хам мешавад ва ақрабаки асбоб ҳаракат мекунад. Чунин термометрҳо дар утоқҳои истиқоматӣ ва дар асбобҳои рӯзгорӣ (масалан, дар оби гармкунак) васеъ истифода мешаванд.

Термометри муқовиматӣ аз он кор мекунад, ки муқовимати электрикии металлҳо ҳангоми баланд шудани ҳарорат зиёд мешавад. Онҳо дақиқӣ баланд доранд ва дар лабораторияҳои илмӣ, дар саноат ва дар истгоҳҳои обуҳавошиносӣ истифода мешаванд.

Термопара аз пайвасти ду металли гуногун сохта мешавад. Ҳангоми гуногун будани ҳарорати ду нуқтаи пайваст дар занҷир ҷараёни хурди электрикӣ пайдо мешавад, ки бузургии он ба фарқи ҳарорат вобаста аст. Термопараҳо барои чен кардани ҳарорати хеле баланд (то садҳо ва ҳазорҳо дараҷа) мувофиқанд.

3.3. Термометрҳои инфрасурх ва пирометрҳо

Ҳамаи ҷисмҳои гарм нурҳои инфрасурх мебароранд. Шиддати ин нурҳо ба ҳарорати ҷисм вобаста аст. Термометрҳои инфрасурх (пирометрҳо) ин нурҳоро қабул карда, ҳароратро аз масофа муайян мекунанд, бидуни тамоси ҷисмонӣ.

Ин хеле қулай аст, вақте ки:

• ҷисм дур аст (масалан, девори бино, лавозими гармшуда);
• ҷисм хатарнок аст (оҳани гудохта, зарфи гарм);
• ченкунии бе- тамос лозим аст (дар тиб ҳангоми муоинаи беморон).

Дар давраи бемориҳои сироятӣ термометрҳои инфрасурхи гӯшӣ ва пешонӣ хеле маъмул шуданд, зеро онҳо дар чанд сония натиҷа медиҳанд ва тамоси ҷисмонӣ надоранд.

---

САҲИФАИ 7. БОБИ 4. ҲАРОРАТ ДАР ТАБИАТ, ТЕХНИКА ВА ҲАЁТИ ҲАРРӮЗА

Ҳарорат дар ҳамаи равандҳои табиӣ нақши калидӣ мебозад.

Дар табиат. Ҳарорати ҳаво иқлим ва обуҳаворо муайян мекунад. Тағйири ҳарорат боиси ҳаракати ҳаво (бод), бухоршавии об, пайдоиши абр ва боришот мегардад. Ҳарорати об ҳаёти моҳӣ ва дигар мавҷудоти обӣ, инчунин раванди яхбандӣ ва обшавии пиряхҳоро назорат мекунад.

Дар оламҳои зинда. Ҳарорати бадани инсони солим тақрибан \(36{,}6^\circ\mathrm{C}\) аст. Баланд шудани он аломати беморӣ мебошад. Растаниҳо низ ба ҳарорат ҳассосанд: ҳангоми хунукӣ раванди фотосинтез суст мешавад, ҳангоми гармии аз ҳад зиёд баргҳо хушк мешаванд.

Дар техника. Ҳарорат дар муҳаррикҳои дарунсӯз, турбинаҳо, реакторҳо ва корхонаҳои металлургӣ назорат карда мешавад. Аз ҳад зиёд гарм шудани муҳаррик боиси вайроншавӣ мегардад, аз ин рӯ системаҳои хунуккунӣ истифода мешаванд.

Дар сохтмон. Ҳангоми гармшавӣ ҷисмҳои сахт васеъ мешаванд. Ин хосият дар сохтмони пулҳо, роҳи оҳан ва хатҳои барқ ба назар гирифта мешавад: байни релсҳо ва симҳо фосилаи махсус мегузоранд, то ки ҳангоми гармшавӣ онҳо хам нашаванд ва нашикананд. Васеъшавии хаттӣ бо формулаи зерин ифода меёбад:

\[ \Delta L = \alpha L_0 \Delta t \]

Ин ҷо \(\alpha\) — коэффитсиенти васеъшавии хаттӣ, \(L_0\) — дарозии аввала, \(\Delta t\) — тағйири ҳарорат.

Дар рӯзгор. Ҳарорат ҳангоми пухтупаз, нигоҳдории маҳсулот дар яхдон, гармкунии хона, шустани либос ва ҳатто ҳангоми оҳанкашӣ муҳим аст.

Ҳароратҳои рекордӣ дар табиат:

• ҳарорати аз ҳама баландтарин дар рӯи Замин дар биёбони Дашт (Death Valley, ИМА) — тақрибан \(56{,}7^\circ\mathrm{C}\);
• ҳарорати аз ҳама пасттарин дар Антарктида — тақрибан \(-89^\circ\mathrm{C}\);
• ҳарорати сатҳи Офтоб — тақрибан \(5500^\circ\mathrm{C}\);
• ҳарорат дар фазои кайҳонӣ — наздик ба \(2{,}7\ \mathrm{K}\) (радиатсияи реликтӣ).

---

САҲИФАИ 8. БОБИ 5. ҚОИДАҲОИ ЧЕНКУНӢ ВА ХАТОҲО

Барои он ки натиҷаи ченкунӣ дуруст бошад, қоидаҳои зеринро риоя кардан лозим аст:

1. Ҳарорати ченшаванда бояд дар доираи ченкунии термометр бошад. Барои он ки асбоб вайрон нашавад, ҳарорати аз ҳад баландро бо термометри муқаррарӣ чен кардан мумкин нест.
2. Термометр бояд бо муҳити ченшаванда дар тамоси пурра бошад. Барои чен кардани ҳарорати моеъ, асбобро то нишонаи муайян ба моеъ фурӯ мебаранд, вале ба деворҳо ва бунаки зарф намерасонанд.
3. Натиҷаро баъд аз устувор шудани нишондиҳанда хондан лозим аст. Дар термометри моеъӣ ин вақт одатан 3–5 дақиқа аст.
4. Ҳангоми хондан чашм бояд ба сатҳи моеъ амудӣ бошад. Дар акси ҳол хатои параллакс пайдо мешавад ва нишондиҳанда нодуруст хонда мешавад.
5. Қимати як тақсимотро донистан лозим аст. Агар мисол \(1^\circ\mathrm{C}\) бошад, хатогии хондан тақрибан \(0{,}5^\circ\mathrm{C}\) хоҳад буд.
6. Термометрро пас аз истифода тоза кардан ва дар ҷои мувофиқ нигоҳ доштан лозим аст.

Манбаъҳои асосии хатогиҳо:

• инерсияи асбоб (ҳанӯз ҳарорат муқаррар нашудааст);
• таъсири ҳарорати муҳит аз берун;
• нодуруст хондани шкала (хатои параллакс);
• тақсимоти нокифояи дақиқи шкала;
• таъсири дасти инсон ҳангоми нигоҳ доштани термометр.

---

ХУЛОСА

Дар ин реферат мафҳуми ҳарорат, шкалаҳои он, асбобҳои ченкунӣ ва қоидаҳои ченкунӣ баррасӣ шуданд. Ҳарорат бузургии физикиест, ки ҳолати гармии ҷисмро тавсиф мекунад ва бо миёнаи энергияи кинетикии ҳаракати хаотикии зарраҳо алоқаманд аст. Он самти интиқоли гармиро муайян мекунад.

Ҳароратро бо се шкалаи асосӣ ифода мекунанд: Celsius, Kelvin ва Fahrenheit. Пайванди байни онҳо бо формулаҳои \(T = t + 273\) ва \(t_{\mathrm{F}} = 1{,}8 t_{\mathrm{C}} + 32\) ифода меёбад.

Барои ченкунӣ термометрҳои гуногун — моеъӣ, биметаллӣ, муқовиматӣ, термопара ва инфрасурх — истифода мешаванд. Ҳар кадоми онҳо диапазони худ ва дақиқии худро доранд.

Ченкунии дурусти ҳарорат риояи қоидаҳои муайянро талаб мекунад: интихоби дурусти асбоб, таъмини тамоси пурра, интизори устувор шудани нишондиҳанда ва хондани дурусти шкала. Риояи ин қоидаҳо барои гирифтани натиҷаи боэътимод зарур аст.

Ҳарорат дар табиат, тиб, кишоварзӣ, саноат ва ҳаёти ҳаррӯзаи инсон нақши муҳим мебозад ва донистани усулҳои ченкунии он барои ҳар як шахс фоидаовар аст.

---

ФЕҲРИСТИ АДАБИЁТ

1. Физика: китоби дарсӣ барои синфи 8. — Душанбе: Маориф.
2. Перышкин А.В. Физика. 8 класс. — Москва: Дрофа.
3. Лукашик В.И., Иванова Е.В. Сборник задач по физике. 7–9 классы.
4. Кабардин О.Ф. Физика: справочные материалы.
5. Энциклопедияи физика барои кӯдакон ва наврасон.

---

ЗАМИМА (барои васеъ кардани ҳаҷм)

Расмҳое, ки метавонӣ илова кунӣ:

1. Термометри моеъӣ бо нишондоди шкала.
2. Муқоисаи се шкала дар як хат (Celsius, Kelvin, Fahrenheit).
3. Термометри биметаллӣ дар ҳолати гарм ва хунук.
4. Нақшаи дастгоҳи термопара.

Саволҳо барои худсанҷӣ:

1. Чаро термометрҳои гуногунро бо моеъҳои гуногун месозанд?
2. Чаро ҳарорати як қатра об ва як сатил об якхела буда метавонад?
3. Чаро дар роҳи оҳан байни релсҳо фосила мегузоранд?
4. Ҳарорати \(50^\circ\mathrm{F}\) ба чанд дараҷаи Celsius баробар аст?

Ҷавобҳо:

1. Зеро ҳар моеъ диапазони гуногуни ҳароратро фаро мегирад; барои ҳарорати паст спирт, барои баланд симоб мувофиқ аст.
2. Ҳарорат ба энергияи миёнаи як зарра вобаста аст, на ба миқдори умумии энергия.
3. Барои он ки ҳангоми гармшавӣ релсҳо васеъ шуда, хам нашаванд.
4. \(t_{\mathrm{C}} = \frac{50-32}{1{,}8} = 10^\circ\mathrm{C}\).

---

Агар хоҳӣ, ман метавонам бахши мушаххасро боз ҳам васеътар кунам — масалан, боби таърих ё боби техникаро. Танҳо бигӯ, кадом бахш барои ту мушкилтар аст.