Реферат: «Ҳарорат ва ченкунии он» — 8 варақ

Ҳаҷм: 8 варақи дастнавис ≈ 2000–2400 калима (250–300 калима ба ҳар варақ). Агар чопӣ бошад: шрифти Times New Roman 14, фосилаи 1,5 — тақрибан ҳамон миқдор матн.

Нақшаи тақсими варақҳо

№	Бахш	Ҳаҷм
1	Варақи унвон	1 варақ
2	Мундариҷа	1 варақ
3	Муқаддима	0,5 варақ
4	Боби 1. Мафҳуми ҳарорат	1,5 варақ
5	Боби 2. Таърихи шкалаҳои ҳарорат	1 варақ
6	Боби 3. Термометрҳо	1,5 варақ
7	Боби 4. Ченкунӣ ва хатогиҳо	1 варақ
8	Хулоса + Рӯйхати адабиёт	1 варақ

---

ВАРАҚИ УНВОН

Вазорати маориф ва илми Ҷумҳурии Тоҷикистон Муассисаи таълимии миёнаи умумии № ___

РЕФЕРАТ аз фанни физика мавзӯъ: «Ҳарорат ва ченкунии он»

Иҷрокунанда: донишҷӯи синфи ___ Роҳбар: ___

шаҳр — соли 2025

---

МУНДАРИҶА

1. Муқаддима — саҳ. 3
2. Мафҳуми ҳарорат ва асосҳои молекулавӣ-кинетикии он — саҳ. 3
3. Таърихи шкалаҳои ҳарорат — саҳ. 5
4. Термометрҳо ва принсипи кори онҳо — саҳ. 6
5. Ченкунии ҳарорат: нархи тақсимот ва хатогиҳо — саҳ. 7
6. Хулоса — саҳ. 8
7. Рӯйхати адабиёт — саҳ. 8

---

МУҚАДДИМА

Ҳарорат яке аз бузургииҳои физикии аз ҳама беш истифодашаванда дар ҳаёт аст. Ҳавои берун, ҳарорати бадан, оби ҷӯшон, ҳарорати даруни муҳаррик — ҳамаи инҳо бо як бузургӣ чен мешаванд. Аз ин рӯ омӯхтани мафҳуми ҳарорат ва роҳҳои ченкунии он барои ҳар донишомӯз зарур аст.

Мақсади реферат: шарҳи мафҳуми ҳарорат, таърихи шкалаҳои он ва усулҳои ченкунӣ.

Вазифаҳо:

1. Муайян кардани моҳияти физикии ҳарорат.
2. Омӯхтани шкалаҳои ҳароратӣ ва гузариш байни онҳо.
3. Тавсифи термометрҳо ва принсипи кори онҳо.
4. Омӯхтани қоидаҳои ченкунӣ ва ҳисоби хатогиҳо.

---

БОБИ 1. МАФҲУМИ ҲАРОРАТ ВА АСОСҲОИ МОЛЕКУЛАВӢ-КИНЕТИКӢ

1.1. Таъриф

Ҳарорат — бузургии физикӣ, ки дараҷаи гармии ҷисмро тавсиф медиҳад ва самти интиқоли худбахудии гармиро муайян мекунад. Гармӣ ҳамеша аз ҷисми гармтар ба ҷисми хунуктар мегузарад, то ки ҳароратҳо баробар шаванд. Ин ҳолат мувозинати гармӣ ном дорад.

Аз нуқтаи назари молекулавӣ-кинетикӣ ҳарорат ба ҳаракати хаотикии молекулаҳо вобаста аст: ҳар қадар ҳарорат баланд бошад, ҳамон қадар суръати миёнаи молекулаҳо зиёд аст. Энергияи миёнаи кинетикии ҳаракати пешравандаи молекула ба ҳарорати мутлақ мутаносиб аст:

\[ \bar{E}_k = \frac{3}{2}kT \]

ки \(k = 1{,}38\cdot 10^{-23}\ \text{Ҷ/К}\) — доимии Больтсман.

1.2. Ҳарорати мутлақ ва сифри мутлақ

Ҳарорате, ки дар он ҳаракати ҳароратии молекулаҳо қатъ мешавад, сифри мутлақ ном дорад: \(T = 0\ \text{К}\), ки ба \(-273{,}15\ ^\circ\text{C}\) баробар аст. Ҳарорати мутлақ ҳамеша мусбат аст ва манфӣ шуда наметавонад.

1.3. Ҳарорат ва гармӣ — фарқи онҳо

Ин ду мафҳумро омехтан мумкин нест:

Нишондиҳанда	Ҳарорат	Гармӣ
Чӣ чизро нишон медиҳад	Дараҷаи гармӣ	Миқдори энергия
Воҳиди ченак	°C, К	Ҷоул (Ҷ)
Асбоб	Термометр	— (ҳисоб мешавад)
Формула	\(T = t + 273\)	\(Q = cm\Delta t\)

Мисол: як косаи чой ва як деги калони об метавонанд ҳарорати якхела (\(90\ ^\circ\text{C}\)) дошта бошанд, вале гармии дег даҳҳо маротиба бештар аст, чунки массаи он зиёдтар аст.

---

БОБИ 2. ТАЪРИХИ ШКАЛАҲОИ ҲАРОРАТ

2.1. Термоскопи Галилей

Соли 1597 Галилео Галилей аввалин асбоби нишондиҳандаи гармиро сохт — термоскоп. Он найчаи шишагӣ бо ҳаво ва қатраи об буд: ҳангоми гарм шудани ҳаво қатра ҳаракат мекард. Ин асбоб ҳароратро чен намекард, балки танҳо тағйироти онро нишон медод.

2.2. Д. Фаренгейт ва Р. Реомюр

Соли 1714 олими олмонӣ Даниел Габриэл Фаренгейт аввалин термометри дақиқро бо шкалаи худ сохт: ҳарорати омехтаи ях ва намак \(-18\ ^\circ\), ҳарорати бадани инсон \(96\ ^\circ\), оби ҷӯшон \(212\ ^\circ\). Соли 1730 Рене Реомюр шкалаи 80-дараҷагиро пешниҳод кард.

2.3. А. Цельсий

Соли 1742 олими шветсиягӣ Андерс Цельсий шкалаеро пешниҳод кард, ки дар он оби яхкун \(0\ ^\circ\) ва оби ҷӯшон \(100\ ^\circ\) гирифта шудааст. (Дар варианти аввалини ӯ баръакс буд: \(0\ ^\circ\) — ҷӯшон, \(100\ ^\circ\) — яхкун.)

2.4. У. Томсон (Келвин)

Соли 1848 Уилям Томсон (лорд Келвин) мафҳуми ҳарорати мутлақро ҷорӣ кард ва шкалаи худро дар асоси сифри мутлақ сохт. Имрӯз Келвин воҳиди асосии ҳарорат дар системаи байналмилалии воҳидҳо (SI) мебошад. Соли 2019 таърифи он тавассути доимии Больтсман дақиқтар карда шуд.

2.5. Гузариш байни шкалаҳо

\[ T = t + 273 \qquad t = T - 273 \]

\[ F = 1{,}8t + 32 \qquad t = \frac{F - 32}{1{,}8} \]

Мисол: \(25\ ^\circ\text{C} = 298\ \text{К}\); \(68\ ^\circ\text{F} \Rightarrow t = \frac{68-32}{1{,}8} = 20\ ^\circ\text{C}\).

---

БОБИ 3. ТЕРМОМЕТРҲО ВА ПРИНСИПИ КОРИ ОНҲО

3.1. Принсипи умумӣ

Ҳар як термометр ба хосияти термометрӣ асос ёфтааст — бузургие, ки бо тағйири ҳарорат тағйир меёбад:

• ҳаҷми моеъ ё ҷисми сахт;
• фишори газ;
• муқовимати электрикӣ;
• қувваи электрҳаракаткунанда (термопара);
• шиддати радиатсияи гармӣ (пирометр).

3.2. Навъҳои асосии термометрҳо

Термометрҳои моеъ — асосан спиртӣ ва симобӣ. Ҳангоми гармшавӣ моеъ васеъ шуда, сутуни он дар найчаи борик баланд мешавад. Спирт барои ҳарорати паст (то \(-114\ ^\circ\text{C}\)) мувофиқ аст, симоб бошад, то \(-39\ ^\circ\text{C}\) кор мекунад.

Термометри тиббӣ — диапазони \(35\ldots 42\ ^\circ\text{C}\), нархи тақсимот \(0{,}1\ ^\circ\text{C}\). Дар он махсус найчаи борик мавҷуд аст, ки симобро пас аз ченкунӣ нигоҳ медорад ва бояд онро "чарх" кард (паст кард).

Термометри биметаллӣ — аз ду филиз бо коэффитсиентҳои гуногуни васеъшавӣ сохта мешавад; ҳангоми тағйири ҳарорат хам мешавад. Дар термостатҳо ва оҳанҳои барқӣ истифода мешавад.

Термопара — ду филизи гуногун, ки дар нуқтаи пайвастшавӣ ЭҚҚ ҳосил мекунанд. Диапазони васеъ ва инерсияи хурд дорад.

Пирометр — ҳарорати ҷисмҳои дурро аз рӯи радиатсияи гармии онМатн дар ҷои «Пирометр» канда шуда буд — давом медиҳам ва рефератро то охир мерасонам.

---

Пирометр — ҳарорати ҷисмҳоро аз рӯи радиатсияи гармии онҳо, бидуни тамос чен мекунад. Барои ҳароратҳои хеле баланд (то \(3000\ ^\circ\text{C}\)) дар металлургия, шишасозӣ ва омӯзиши ситораҳо истифода мешавад.

Термометри рақамӣ — асоси кори он тағйирёбии муқовимати электрикии нимноқил (терморезистор) мебошад. Дақиқӣ ва суръати баланд дорад.

3.3. Қоидаҳои дурусти истифодаи термометр

1. Термометр бояд пурра дар муҳити ченшаванда бошад, на танҳо бо нӯгаш.
2. Набояд ба деворҳо ё таги зарф расад — он ҷо ҳарорат дигар аст.
3. Баъд аз гузоштан бояд 3–5 дақиқа интизор шуд, то мувозинати гармӣ барқарор шавад.
4. Ҳангоми хондан чашм бояд ба сатҳи сутуни моеъ рост бошад, то хатои параллакс набошад.
5. Термометри тиббиро пеш аз ченкунӣ бояд "торик" (симобро ба поён баргардондан) кард.

---

БОБИ 4. ЧЕНКУНӢ: НАРХИ ТАҚСИМОТ ВА ХАТОГИҲО

4.1. Нархи тақсимот

Ҳар як асбоби ченкунанда шкала дорад. Барои дуруст хондан бояд аввал нархи тақсимот — қимати як хонаи хурдтарини шкала — муайян карда шавад:

\[ \text{нархи тақсимот} = \frac{\text{қимати калон} - \text{қимати хурд}}{\text{шумораи фосилаҳо}} \]

Мисол 1. Байни рақамҳои 20 ва 30 даҳ фосила мавҷуд аст:

\[ \frac{30 - 20}{10} = 1\ ^\circ\text{C} \]

Мисол 2. Термометри тиббӣ: байни 36 ва 37 даҳ фосила:

\[ \frac{37 - 36}{10} = 0{,}1\ ^\circ\text{C} \]

4.2. Хатогии ченкунӣ

Ҳеҷ ченкунӣ комилан дақиқ нест. Хатогии асбоб одатан ба ним нархи тақсимот баробар гирифта мешавад:

\[ \Delta t = \frac{\text{нархи тақсимот}}{2} \]

Натиҷа чунин навишта мешавад: \(t = (36{,}7 \pm 0{,}05)\ ^\circ\text{C}\).

Хатогии нисбӣ:

\[ \varepsilon = \frac{\Delta t}{t}\cdot 100\% \]

Барои мисоли боло: \(\varepsilon = \frac{0{,}05}{36{,}7}\cdot 100\% \approx 0{,}14\%\) — хеле хурд, пас ченкунӣ дақиқ аст.

4.3. Намунаи ҳалли масъала

Масъала. Термометр ҳарорати обро \(45\ ^\circ\text{C}\) нишон медиҳад, нархи тақсимоташ \(1\ ^\circ\text{C}\). Ҳарорати мутлақ ва хатогиро ёбед.

Ҳал: \[ T = t + 273 = 45 + 273 = 318\ \text{К} \] \[ \Delta t = \frac{1}{2} = 0{,}5\ ^\circ\text{C} \]

Ҷавоб: \(T = 318\ \text{К}\), натиҷаи ченкунӣ \((45 \pm 0{,}5)\ ^\circ\text{C}\).

Санҷиш: \(318 - 273 = 45\ ^\circ\text{C}\) ✓

4.4. Аҳамияти амалии ченкунии ҳарорат

• Тиб: ҳарорати бадан — нишонаи муҳими беморӣ.
• Кишоварзӣ: назорати ҳарорати хок ва анборҳо ҳангоми нигоҳдории ҳосил.
• Санаат: назорати ҳарорат дар коркарди филиз ва ғизо.
• Метеорология: пешгӯии обу ҳаво ва омӯзиши иқлим.

---

ХУЛОСА

Дар реферат мафҳуми ҳарорат, асосҳои молекулавӣ-кинетикии он, таърихи шкалаҳои ҳароратӣ, навъҳои термометрҳо ва қоидаҳои ченкунӣ баррасӣ шуданд.

Хулосаҳои асосӣ:

1. Ҳарорат дараҷаи гармии ҷисмро нишон медиҳад ва ба энергияи ҳаракати молекулаҳо мутаносиб аст: \(\bar{E}_k = \frac{3}{2}kT\).
2. Ҳарорат ва гармӣ мафҳумҳои гуногунанд: ҳарорат бо °C ё К, гармӣ бо Ҷоул чен мешавад.
3. Дар SI воҳиди ҳарорат — Келвин; дар ҳаёт бештар Селсий истифода мешавад: \(T = t + 273\).
4. Ҳар як ченкунӣ хатогӣ дорад; барои дуруст хондан бояд нархи тақсимот муайян карда шавад: \(\Delta t = \frac{\text{нархи тақсимот}}{2}\).

Ҳарорат дар тамоми соҳаҳои ҳаёт — аз тиб то саноат — бузургии калидии ченкунанда буда, дуруст чен кардани он калиди фаҳмиши равандҳои гармӣ мебошад.

---

РӮЙХАТИ АДАБИЁТ

1. Физика: китоби дарсӣ барои синфи 8. — Душанбе: Маориф.
2. Физика: китоби дарсӣ барои синфи 10. — Душанбе: Маориф.
3. Савременная физика: справочник школьника. — Москва: АСТ.
4. Перелман Я. И. Занимательная физика. — Москва: Наука.
5. Энсиклопедияи советии тоҷик. Ҷилди 7. — Душанбе.

---

Оформление: сарлавҳаҳоро калон (16), матнро 14, фосила 1,5 гузор; ҷадвалҳоро дар ҳар боб нигоҳ дор. Ҳамин тавр тақрибан 8 варақ мебарояд.