3-тапсырма. Сөйлемдерден есімшені тауып, сөйлемнің қай мүшесі екенін айтыңдар. 1. «Батыр түсінде жау көреді»
Реши задание на изображении
Сверь числа и знаки с фото.
4-бөлім 3-тапсырма. Сөйлемдерден есімшені тауып, сөйлемнің қай мүшесі екенін айтыңдар.
- «Батыр түсінде жау көреді, балықшы түсінде ау көреді» дегендей, мен түсімде қашып келе жатқанымды көрдім (Ғ.Мұс.).
- Бір әйел қолтығындағы шумақталған көп қағаздан жиылып отырғандарға бір-бірден беріп жатыр (Б.М.).
- Құлағын салма[с?] тіліңді алмас көп наданнан түңілдім (Абай).
- Бақтығұл ашу үстінде не де болса, барын айтып қалмақ ниетте болатын (М.Ә.).
- Ауыл кемесінен бір кемпір арбадан түсіп жатқан Раушанға бажырая қарап, қабағын тыржита түсіп, жанындағы отырған тарғыл бетті әйелге бірдемені сыбырлап айтып екеуі күңкілдеді (Б.М.). 4-тапсырма. Мәтіннен есімшелерді тауып, морфологиялық талдау жасаңдар. …Жолсыз даламен жүрген жолаушының тірі пенде ұшырар емес. Тек аяқ астынан пыр-пыр етіп торғайлар ұшады. Оқта-текте қиғаш ұшқан қарабауыр, сарыбауыр бұлдырықтар. Табиғаттың көркіне тоймайтын Дер… мен жан-жағының бөрін қызықтап келе жат[обрезано]… Қамшылар жағында – мойны қаш[қан] [неразборчиво] Мойынқұм … [обрезано] Есте сақтаңдар! Есімшеде есімнің де, етістіктің де қасиеті бар. Оның есімге тән қасиеті есімдерше түрленіп, сөйлемнің барлық мүшесі бола алатынынан көрінсе, етістікке тән қасиеті шақтық мәнді білдіретінін[ен] … [обрезано]
Краткий ответ (3-тапсырма)
| № | Есімше | Мүшесі |
|---|---|---|
| 1 | жатқанымды (жатқан + -ым + -ды) | толықтауыш |
| 2 | шумақталған | анықтауыш |
| 2 | отырғандарға (отырған + -дар + -ға) | толықтауыш |
| 3 | алмас (и салмас, если так читается начало) | анықтауыш |
| 4 | қалмақ | анықтауыш |
| 4 | болатын (тұлғасы -атын) | баяндауыш |
| 5 | жатқан, отырған | анықтауыш |
Как я это определил
1. Что такое есімше. Это глагольная форма, которая обозначает признак действия и отвечает на вопросы қандай? қай? Её жалғаулары стоит запомнить:
\[ \text{-ған/-ген/-қан/-кен, -ар/-ер/-р, -мас/-мес/-бас/-бес/-пас/-пес, -атын/-етін/-йтін, -мақ/-мек/-бақ/-бек/-пақ/-пек} \]
2. Отличие от көсемше (самая частая ошибка): көсемше — это -ып/-іп/-п, -а/-е/-й, -ғалы/-гелі, -ғанша/-генше. В 5-м предложении түсіп, қарап, тыржита, айтып — көсемше, а жатқан, отырған — есімше.
3. Роль в предложении. По умолчанию есімше — анықтауыш (стоит перед существительным): шумақталған қағаз, алмас надан, қалмақ ниет. Но если к нему присоединяются притяжательные или падежные окончания, оно «опредмечивается» и становится другим членом предложения:
- жатқан*ымды көрдім* — кого/что видел? → толықтауыш;
- отырған*дарға беріп жатыр* — кому? → толықтауыш;
- болатын стоит в конце и работает сказуемым → баяндауыш.
4. Ловушки в этом упражнении. Қолтығындағы, жанындағы — это не есімше: они образованы от существительного с местным падежом плюс -ғы (қолтығында + -ғы). А вот дегендей в 1-м предложении формально содержит есімше деген, но это устойчивый оборот, обычно его не разбирают как отдельный член.
Проверка
Подставьте вопрос к каждому найденному слову: қандай? — шумақталған, алмас, қалмақ, жатқан, отырған (анықтауыш). Если слово отвечает не на қандай?, а на падежный вопрос (ні? не? кімге?) — значит, есімше субстантивировалось: жатқанымды (ні?), отырғандарға (кімдерге?). Всё сходится.
Про 4-тапсырма
Правый край страницы обрезан, поэтому текст прочитан не полностью, а морфологиялық талдау без точного текста делать нельзя — ответ будет догадкой. Видимые есімше там: жүрген, ұшқан, тоймайтын, жат[қан]. Пришлите чёткий снимок правой части — разберу с полным талдау.
