Шығаршы
Сверь числа и знаки с фото.
3-тапсырма. Сөйлемдерден есімшені тауып, сөйлемнің қай мүшесі екенін айтыңдар.
- «Батыр түсінде жау көреді, балықшы түсінде ау көреді» дегендей, мен түсімде қашып келе жатқанымды көрдім (Ғ.Мүсір.).
- Бір әйел қолтығындағы шумақтаған көп қағаздан жиылыста отырғандарға бір-бірден беріп жатыр (Б.М.).
- Құлағын салмас, тілінді алмас көп наданнан түңілдім (Абай).
- Бақтығұл ашу үстінде, не де болса, барын айтып қалмақ ниетте болатын (М.Ә.).
- Аузы кемсіген бір кемпір арбадан түсіп жатқан Раушанға бажырая қарап, қабағын тыржита түсіп, жанындағы отырған тарғыл бетті әйелге бірдемені сыбырлап айтып екеуі күңкілдеді (Б.М.). 4-тапсырма. Мәтіннен есімшелерді тауып, морфологиялық талдау жасаңдар. …Жолсыз даламен жүрген жолаушыға тірі пенде ұшырар емес. Тек аяқ астынан пыр-пыр етіп торғайлар ұшады. Оқта-текте қиғаш ұшқан қарабауыр, сарыбауыр бұлдырықтар. Табиғаттың көркіне тоймайтын Дәрмен жан-жағының бәрін қызықтап келеді. Қамшылар жағында – мойны қашық Мойынқұм. Оның ірге жағында шалқыған сағым ойнап, Балқаштың көліне ұқсап тұр. Міне жағында – кәдімгі Қаратау. Оның іркіс-тартыс өркештері сонау Мыңжылқының шоқтығына жалғасады. Аспанда баяу жылжыған шатырдай ақша бұлттар. Ке[обрезано]
Суретте 3- және 4-тапсырма көрінеді. 3-тапсырманы толық, 4-тапсырманы мәтіннің көрінген үзіндісі бойынша талдадым. Мәтін «Ке...» деп қиылып қалған, сондықтан одан әрі тағы есімшелер кездесуі мүмкін.
3-тапсырма. Есімшелер және олардың сөйлемдегі қызметі:
- қашып келе жатқанымды — есімшесі жатқан; тәуелдік және табыс септігінің жалғауларын қабылдап, заттанған. Нені көрдім? — толықтауыш. Сөйлем басындағы дегендей — модаль сөз, сөйлем мүшесі емес.
- шумақтаған — қандай қағаздан? — анықтауыш; отырғандарға — кімдерге? — жанама толықтауыш. Бұл сөйлемде екі есімше бар.
- салмас, алмас — қандай наданнан? — анықтауыш.
- қалмақ — қандай ниет? — анықтауыш; болатын — есімше тұлғасындағы баяндауыш.
- кемсіген, жатқан, отырған — қандай? — анықтауыш.
Қалай анықтаймыз? Есімше зат есімнің алдында тұрып, сол заттың белгісін білдірсе — анықтауыш. Егер тәуелдік немесе септік жалғауларын қабылдап, заттанған есімше болып, толықтауыштың сұрағына жауап берсе — толықтауыш. Ал сөйлемнің баяндауышының құрамында келсе — баяндауыш. Сондықтан әр есімшенің қандай сөзге тіркесіп тұрғанын және қандай сұраққа жауап беретінін қарау керек.
4-тапсырма. Мәтіндегі есімшелер:
| Есімше | Түбірі | Жұрнағы | Шағы | Сөйлемдегі қызметі |
|---|---|---|---|---|
| жүрген | жүр- | -ген | өткен шақ | анықтауыш |
| ұшырар | ұшыра- | -р | келер шақ | баяндауыш құрамында |
| ұшқан | ұш- | -қан | өткен шақ | анықтауыш |
| тоймайтын | той- | -майтын | осы шақ, болымсыз | анықтауыш |
| шалқыған | шалқы- | -ған | өткен шақ | анықтауыш |
| жылжыған | жылжы- | -ған | өткен шақ | анықтауыш |
Морфологиялық талдау үлгісі: жүрген — есімше; бастапқы түрі жүр-; түбірі жүр; жұрнағы -ген (өткен шақ); болымды; сөйлемде жолаушыға сөзін анықтайды, сондықтан анықтауыш. Қалғандары да осы үлгімен талданады: түбір + жұрнақ, шақ, болымды/болымсыз, сөйлем мүшесі.
Обсуждение
4 сообщенияШғар
Тапсырманың шартын жіберіңіз: мәтінін жазып немесе суретін салып берсеңіз, мен оны шығарып, қадамдарын түсіндіремін. Қай пән және қандай есеп екенін де жазыңыз.
6.18-тапсырма.
Арбан дөңгелегіндегі спицалар шеңберді тең бөліктерге бөледі, сондықтан көрші екі спица арасындағы бұрыш:
- а) 10 білік:
\[ 360^\circ : 10 = 36^\circ \] - ә) 12 білік:
\[ 360^\circ : 12 = 30^\circ \]
Жауабы: а) \(36^\circ\); ә) \(30^\circ\).
6.17-тапсырма. Транспортир бойынша сәулелердің орны:
\(OA\) — \(0^\circ\), \(OB\) — \(60^\circ\), \(OC\) — \(100^\circ\), \(OD\) — \(120^\circ\).
Сонда бұрыштар: \[ \angle AOB=60^\circ,\quad \angle AOC=100^\circ,\quad \angle AOD=120^\circ, \] \[ \angle BOC=40^\circ,\quad \angle BOD=60^\circ,\quad \angle COD=20^\circ. \]
Жауабы:
\[
60^\circ;\ 100^\circ;\ 120^\circ;\ 40^\circ;\ 60^\circ;\ 20^\circ.
\]
