121. Спішыце сказы. Падкрэсліце састаўныя дзеяслоўныя выказнікі. У якіх словах выражаецца граматычнае значэнне выказніка, а ў якіх — лексічнае?

Недолго — в задании всего четыре предложения, разбираю сразу.

Краткий ответ

Састаўныя дзеяслоўныя выказнікі (составные глагольные сказуемые) и их части:

1. не маглі не дзівіцца — грам. значэнне: не маглі, лекс.: (не) дзівіцца
2. імкнуліся прабіць — грам.: імкнуліся, лекс.: прабіць
3. гатоў пакланіцца — грам.: гатоў, лекс.: пакланіцца
4. пачало ружавець — грам.: пачало, лекс.: ружавець

Принцип

Составное глагольное сказуемое = вспомогательная часть + инфинитив:

\[ \text{выказнік} = \underbrace{\text{дапаможная часціца}}_{\text{граматычнае значэнне}} + \underbrace{\text{інфінітыў}}_{\text{лексічнае значэнне}} \]

• Вспомогательная часть несёт грамматику: время, лицо, наклонение, а ещё модальность (возможность, желание, готовность) или фазу (начало, конец действия).
• Инфинитив называет само действие — это и есть лексическое значение.

Проверка: убери инфинитив — смысл рассыплется. «Ворагі не маглі…» — что не могли? Непонятно. Значит, дзівіцца — часть сказуемого, а не отдельное слово.

Разбор по предложениям

1. Нават ворагі не маглі не дзівіцца мужнасці і гераізму абаронцаў Брэсцкай крэпасці. Не маглі — модальное значение невозможности, к тому же с двойным отрицанием (литота: «не могли не удивляться» = «обязательно удивлялись»). Дзівіцца — само действие.

2. Мяне імкнуліся прабіць сто тысяч стрэл дажджу. Імкнуліся — стремление, желание; прабіць — действие.

3. Гатоў я нізка пакланіцца травінцы кожнай… Гатоў — краткое прилагательное в роли связки, выражает готовность; пакланіцца — действие. Слово нізка — обстоятельство, в сказуемое не входит.

4. На ўсходзе неба пачало ружавець. Пачало — фазовое значение (начало действия), ружавець — действие.

Во всех четырёх случаях перед нами именно составное глагольное сказуемое, разница только в оттенке вспомогательной части: модальность (1–3) и фаза (4).