Пытанні і заданні да раздзела 1. Якія творы называюцца фальклорнымі? Калі і як яны ўзніклі? 2. Чым вылучаюцца народныя казкі сярод іншых фальклорных жанраў?

Кароткія адказы

1. Фальклорныя творы — гэта творы вуснай народнай творчасці: казкі, легенды, паданні, загадкі, прыказкі і прымаўкі, песні, замовы, калядкі. Узніклі яны ў глыбокай старажытнасці, яшчэ да пісьменства: спачатку як частка абрадаў, палявання, працы і вераванняў, а пазней — і як самастойнае мастацтва слова. Перадаваліся вусна, таму кожны твор існаваў у многіх варыянтах.

2. Народныя казкі вылучаюцца тым, што ў іх аснове — свядомая выдумка, фантастыка. Адметныя рысы: зачын і канцоўка-прымаўка, траістасць падзей і герояў, цудоўныя памочнікі і прадметы, барацьба дабра і зла з абавязковай перамогай дабра, павучальны сэнс. Казкі падзяляюць на казкі пра жывёл, чарадзейныя і сацыяльна-бытавыя.

3. Легенды адметныя тым, што ў іх выдумка спалучаецца з уяўленнем пра праўду: апавядальнік і слухачы вераць, што так і было. Звычайна ў легендах тлумачыцца паходжанне свету і з'яў прыроды, паходжанне назваў мясцін, жывёл і раслін, расказваецца пра святых, багатыроў, гістарычных асоб і цуды.

4. Загадкі ў старажытным грамадстве былі не забаўкай, а важнай справай: яны ўваходзілі ў абрады, служылі выпрабаваннем мудрасці і ведаў, дапамагалі перадаваць звесткі пра свет (дзе праз забарону называць звера ці з'яву прамым імем), вучылі назіраць і думаць. У наш час іх магічная і абрадавая роля знікла: загадкі сталі гульнёй, сродкам развіцця розуму ў дзяцей, элементам святаў і конкурсаў.

5. Прыказкі каштоўныя для нас тым, што ў іх сабраны народны вопыт і мудрасць многіх пакаленняў: назіранні за прыродай, адносіны да працы, сям'і, радзімы, правілы маралі. Яны вучаць, як паводзіць сябе ў жыцці, дапамагаюць ацаніць учынак і ўзбагачаюць мову — робяць яе вобразнай і трапнай.

Як разважаць, каб атрымаць такі адказ

1. Вызнач жанр і яго азнакі. Для кожнага пытання спачатку называй галоўную рысу: фальклор — вуснасць, калектыўнасць, варыятыўнасць; казка — выдумка; легенда — «праўдападобнасць»; загадка — трапнае апісанне прадмета праз іншы.
2. Правер, ці ўсе часткі пытання ахоплены. У пытанні 1 іх дзве («якія творы» + «калі і як узніклі»), у пытанні 4 таксама дзве («раней» + «цяпер»). На кожную патрэбны свой сказ.
3. Падмацуй прыкладам — адно слова дастаткова: «напрыклад, казка „Лісіца-хітрыца“», «легенда пра паходжанне назвы Мінска», «прыказка „Без працы не вылавіш і рыбкі з сажалкі“».

Праверка

• У адказе 1 ёсць і пералік твораў, і час узнікнення, і спосаб перадачы — гэта поўны адказ.
• У адказах 2–5 названа галоўная адметнасць жанру, а не проста яго вызначэнне, — менавіта гэта патрабуюць словы «чым вылучаюцца», «чым адметныя», «чым каштоўныя».