Сверь числа и знаки с фото.
А. Прочитайте, переведите. Монгол литэ Түбэй болон Зүүн Азиин оронуудта, тэрэ тоодо Монголдо, Бурядад үни сагһаа хойшо һара-наранай литэ хэрэглэгдэдэг юм. Тэрэниие манай Буряадта «монгол литэ» гэжэ нэрлэдэг. Монгол литэ зохёогшод һарын, наранай, Юпитерэй, Сатурнын һэлгэлтэ, хубилалтануудта тон ехэ анхарал хандуулдаг байгаа. Жэшээнь, Юпитер хадаа Нарые 12 жэлэй туршада түхэреэлэн тойроно гэжэ тодорхойлогдоһон байна. Тиигэжэ 12 жэлэй тэнтэй бага цикл байгуулагдаһан түхэтэй. Жэл бүхэн ямар нэгэн амитанай нэрээр нэрлэгдэдэг: Хулгана, Үхэр, Барас, Туулай, Луу, Могой, Морин, Хонин, Бишэн, Тахая, Нохой, Гахай. Эдэ амитадай нэрэнүүдээр ямар жэлнүүдэй яажа нэрлэгдэһэн тухай олон тоото һонирхолтой һайхан түүхэ домогууд зохёогдонхой. Хэн ямар жэлдэ түрэнэб, тэрэ амитанайнгаа аяг зангыень абаһан байдаг гэжэ тоологдоно. Жэшээнь, Бишэн жэлдэ түрэһэн хүн шуумар түргэн, арга мэхэтэй байхаяа һанадаг г.м. Табан бага цикл хамтаржа, 60 жэлэй ехэ дүхэриг бии болоно. Энэ хадаа «рабжун» гэжэ нэрэтэй. Сатурн планетый Нарые хоёр дахин тойрогорно, эгээл 60 жэл үнгэрэд юм. Эртэ урдын хитад эрдэмтэдэй хараа бодоломбор 5 гэһэн тоо энэ дэлхэйе бүрилдүүлһэн 5 бодос зүйлнүүдые тэмдэглэнэ бэшүү. Тэдэнь хадаа: 1) модон – хүхэ, 2) гал – улаан, 3) газар – шара, 4) түмэр – сагаан, 5) уһан – хара. Эдэ зүйлнүүд болон тэдэнэй үнгэнүүд жэлэй дүрбэн сагые тэмдэглэхын тула монгол литэдэ хэрэглэгдэдэг.
Жаран жэлэй хугасаа соо амитадай нэрэнүүд 5 дахин һэлгэлдэн үнгэрнэ. Тиихэдээ тэдэнэй бодосууд болон үнгэнүүд хубилдаг юм. Жэшээнь, 1992 ондо уһан хара Бишэн жэл тодорбо. 12 жэл үнгэрөөд, 2004 ондо модон хүхэ Бишэн жэл гарана, харин үшөө тады сагай үнгэрөөд байхада, 2016 он хадаа гал улаан Бишэн жэл гэжэ нэрлэгдэхэ, 2028 он, газар шара Бишэн жэл, 2040 он түмэр сагаан Бишэн жэл, энэ гараһан Бишэн жэлнэй 60 жэлэй үнгэрөөд байхада, 2052 ондо дабтагдан ерэхэ болоно. Дэлхэй дээрэ элдэб олон литэнүүд бии. Манай монгол литэдэ судхах эхилхые наранай гарахаһаа эхилжэ тоолодог, һара соохи үдэрнүүдые һарын шэнэһээ эхилжэ тоолон, харин жэлэй эхилхые бар һараһаа тоолно. Зүүн-Урда болон Түбэй Азиин оронуудта, жэшээнь, Хитадта, Японидо, Вьетнамда, Солонгосо, Камбоджодо, Монголдо, Бурядад шэнэ жэл бар һарын шэнэһээ эхилдэг. Монголшууд болон буряадууд хабарай түрүүшын һарые сагаан һара гэжэ нэрлэ бэшүү. Тэдэшэ сагаан үнгэ хадаа монгол хэлэтэй арадуудта сагаан сэдьхэлэй, сагаан һанаанай һүлдэнь болодог. Сагаалган хадаа арадай ёһотойл һайндэр гэжэ тэмдэглэхэ хэрэгтэй. Гэбэшье бурдын шажанайхид сагаан һарые тэмдэглэхэ һайндэртэ хабаадалсадаг. Тиихэдэ тэдэнэр сагаан һарын хурал уншажа, үгэл хилэнсэгһээ, үбшэ хабшанһаа арадуудаа үйлэ хэрэгүүдые бүтээнэ. Сагаалганда буряад зон нэгэ наһа нэмэдэг гээшэ. Түрүүшын Сагаалганиие утаһан үхибүүн 2 наһатай болоо гээд тоологдодог. Сагаан һарын үреэлнүүд Наһан дээрээ наһа нэмэжэ байхадаа, Айл аймагтаа, арад зондоо Ута наһатай, удаан жаргалтай ябахыень хүсэе!
Монгольский календарь
В странах Центральной и Восточной Азии, в том числе в Монголии и Бурятии, с древних времён используется лунно-солнечный календарь. В Бурятии его называют «монгольским календарём». Составители монгольского календаря уделяли большое внимание движениям и изменениям Луны, Солнца, Юпитера и Сатурна.
Например, было установлено, что Юпитер совершает оборот вокруг Солнца за 12 лет. Так образовался малый цикл продолжительностью 12 лет. Каждый год называется именем какого-либо животного: Мышь, Корова, Тигр, Заяц, Дракон, Змея, Лошадь, Овца, Обезьяна, Курица, Собака, Свинья.
О том, как годы получили названия этих животных, сложено много интересных и красивых легенд и преданий. Считается, что человек, родившийся в год какого-либо животного, перенимает его нрав и характер. Например, родившийся в год Обезьяны считается очень быстрым, проворным и хитрым и т. п.
Пять малых циклов вместе образуют большой 60-летний круг. Он называется «рабджун». Два оборота Сатурна вокруг Солнца занимают ровно 60 лет.
По представлениям древних китайских учёных, число 5 обозначает пять элементов, из которых состоит этот мир. Это: 1) дерево — синий цвет, 2) огонь — красный, 3) земля — жёлтый, 4) железо — белый, 5) вода — чёрный. Эти элементы и их цвета используются в монгольском календаре для обозначения четырёх времён года.
В течение 60 лет названия животных повторяются пять раз. При этом их элементы и цвета меняются.
Например, 1992 год был годом чёрной водяной Обезьяны. Через 12 лет, в 2004 году, наступает год синей деревянной Обезьяны, а когда пройдёт ещё столько же времени, 2016 год будет называться годом красной огненной Обезьяны; 2028 год — год жёлтой земляной Обезьяны, 2040 год — год белой железной Обезьяны. Когда пройдёт 60 лет с наступления года Обезьяны, в 2052 году он повторится.
В мире существует много разных календарей. В нашем монгольском календаре начало суток считают с восхода солнца, дни месяца — с новолуния, а начало года — с месяца Тигра.
В странах Юго-Восточной и Центральной Азии, например в Китае, Японии, Вьетнаме, Корее, Камбодже, Монголии и Бурятии, Новый год начинается с новолуния месяца Тигра.
Монголы и буряты первый весенний месяц называют Белым месяцем. У монголоязычных народов белый цвет — символ чистого сердца и светлых помыслов. Сагаалган — традиционный народный праздник, и его следует отмечать. В праздновании Белого месяца участвуют и буддисты. Они читают молебны Белого месяца и совершают обряды очищения людей от грехов и болезней.
На Сагаалган буряты прибавляют себе один год. По обычаю, на первом Сагаалгане младенца уже считают двухлетним.
Благопожелания Белого месяца
Прибавляя годы к своим годам, пожелаем своим близким и своему народу долгой жизни и долгого счастья!