Айтырыгга харыылаар
Сверь числа и знаки с фото.
70 Чартык арбай Монгуш Эртне Бичииде арбай [неразборчиво], хайлыг, тереңир кончуг кижи мен. Дүүн тазартыр шоңнап каашкан чаагайы кончуг улуг кызыл-сарыг арбайларны кыраанындан салаалары дагыр-мыгыр апартылаан хоолдары-биле доюрак аразындан чаңгыстап чыып ора, кырган-ачам чугаалай-дыр: — Бо тараа дээр чартык чемниң тен болбас чүве-дир ийин, оглум! — Ийи-чаңгыс арбайлар каңчаарыл ол, кырган-ачай. — Оо, ийи-чаңгыс дээн чүү дээн боор ол! Оон туржук чартык арбай кижи тыны алаан чоор.
71 Чартык арбай кижиге чүү хөөнүүр? Боор-даа боттан-на эвес, ынаар-даа чүү-даа эвес: Бирде, ийи алышкы ажы-чаңы алышпас, өг-бүлезиниң ажы-чаңы база-башка турган. [Тексттин уламышкызы неразборчиво]
- Тоолдуң кол бодалын тодарадыңар.
- Бодуң бодалын Ирең-оолга канчап шыдаар?
- Хөеке кижилерниң хамаарылгазын канчаар тайылбырлаар?
- «... Алдын амызы-биле азып болбас» деп чуу тараап турарыл-биле тайылбырлаар.
- ЧАҢГЫС САЙГАРАЛ: «Ажыл-чаңгыс алышкы» ... [Тексттин уламышкызы неразборчиво]
72 Айтырыглар болгаш онаалгалар НОМЧААН ЧОГААЛЫКТЫ САЙГАРАЛЫ:
- Чогаал силерге солун болду бе? Чүге?
- Ийи алышкының ажы-чаңнары кандыг-дыр? Таблицага дүүштүр бижинер. Алышкылар | Ажы-чаңы | Чугаазы | Кылык-хыны
- Дееш, дөвчүүк дээрге кандыг черлер-дир, тайылбырланар?
- Чогаалда тоол аяннында бижээн домактарны тывынар. Ушта бижип алынар.
Кыска харыы (1–4-кү айтырыглар):
Менээ чогаал солун болду. Чүге дээрге чартык арбай-даа болза, үрезин кылдыр ажыглап, кижиниң амы-тынын аргадап болурун көргүзүп, ажыл-ишке хумаганы өөредип турар.
Таблица:
| Алышкылар | Ажы-чаңы | Чугаазы | Кылык-хыны |
|---|---|---|---|
| Бирээзи | ажылгыр, шынчы, сагыштыг | үрезинни хумагалаар, ажыл-иш дугайында чөптүг чугаалаар | ажылдап, тараа чаап, өскелерге дузалаар |
| Өскези | ажыл-ишке ынак эвес, боданмас | чартык арбайны санга сугбас | ажылдан качар, чемни чиир |
Дееш, дөвчүүк — чер аттары. «Дееш» деп даг эриизин, «дөвчүүк» деп дөңгелек биче дагны адаар; чогаалда олар тараа чаап турган черлерни тодаргайлап турар.
Тоол аяннында бижээн домактар:
- «Бирде, ийи алышкы ажы-чаңы алышпас, өг-бүлезиниң ажы-чаңы база-башка турган».
- «Оон туржук чартык арбай кижи тыны алаан чоор».
Канчаар бодаар болза: геройларның ажы-чаңын, чугаазын, кылык-хынын салыштырып көр. Тоол аяннында домактар «Бирде...» деп эгелээр, төнчүзүнде «...чоор» деп турар — ынчангаш оларны тексттен тывып, цитата кылдыр бижиир.
