Истилоҳи сарзамини тоҷикон аз ҷониби арабҳо
Краткий ответ: Арабҳо сарзамини тоҷикон — асосан минтақаи байни дарёҳои Амударё ва Сирдарё — ро «Мовароуннаҳр» меномиданд. Ин калимаи арабӣ маънояш «он тарафи дарё» аст.
Ключевые шаги:
- Арабҳо аз ҷануб ва ғарб ба ин сарзамин ворид шуданд; барояшон Амударё сарҳади табиӣ буд.
- Заминҳои дар он тарафи дарёро бо ибораи арабӣ «мо варои ан-наҳр» номиданд, ки ба тоҷикӣ Мовароуннаҳр шудааст.
- Ин ном асосан ҷуғрофӣ буд, на номи халқ; истилоҳи «тоҷик» баъдтар маъмул гардид.
- Дар баъзе манбаъҳо «Хуросон» низ вомехӯрад, вале он маъмулан фарогиртар аст ва маънои «сарзамини офтоббарор»-ро дорад.
Проверка: Агар дар савол як истилоҳ талаб шавад, ҷавоби асосӣ Мовароуннаҳр аст. «Тоҷикистон» номи муосир аст ва арабҳо онро истифода намебурданд.
Обсуждение
4 сообщенияЗавоевание арабами земель таджиков
Краткий ответ: Арабы завоёвывали земли таджиков (Мавераннахр) в два этапа: первые набеги — с середины VII века, а полное подчинение — в начале VIII века, главным образом при наместнике Хорасана Кутейбе ибн Муслиме (704–715). Сопротивление продолжалось ещё столетие, а ислам окончательно утвердился уже при Саманидах.
Ключевые этапы
| Годы | Событие |
|---|---|
| 651 | Падение Сасанидского Ирана — арабы вышли к Хорасану |
| 654 | Первые походы за Амударью, набеги на Мавераннахр |
| 674 | Переправа через Амударью, осада Бухары |
| 681–683 | Походы Салма ибн Зияда, подчинение Хорезма |
| 704–715 | Наместничество Кутейбы ибн Муслима |
| 709 | Взятие Бухары |
| 711 | Покорение Хорезма |
| 712 | Взятие Самарканда |
| 713 | Походы на Шаш (Ташкент) и в Фергану |
Почему это заняло так много времени
- Раздробленность была и слабостью, и силой. Согдийские княжества (Бухара, Самарканд, Пенджикент, Хорезм) не могли объединиться против общего врага, но каждое сопротивлялось отдельно.
- Города и крепости брали с трудом. Арабы не умели брать укреплённые города быстро, поэтому заключали договоры, а потом города восставали.
- Восстания шли постоянно. Крупнейшее — восстание согдийцев во главе с Деваштичем, правителем Пенджикента (721–722); он был разбит и казнён в 722 году. Позже — восстание Мукаины (776–783) и Рафи ибн Лейса в Самарканде (806–810).
- Завоевание не означало обращения. Местное население платило харадж (поземельный налог) и джизью (подушный налог с немусульман); переход в ислам шёл медленно, веками.
Последствия
- Мавераннахр вошёл в состав Арабского халифата, а затем — в культурное пространство ислама.
- Распространились арабская письменность и арабский язык — язык религии, науки и управления.
- Сложился сплав местной (согдийской, хорезмийской, бактрийской) и арабской культуры.
- Налоговый гнёт и восстания привели к ослаблению власти халифата, и в 874 году утвердилась династия Саманидов — первое государство таджиков, при котором ислам стал государственной религией, а персидско-таджикский язык (дари) — языком литературы и культуры.
Проверка: если на уроке спрашивают одну дату начала завоевания — это 651 год (выход к Хорасану) или 654 год (первые походы за Амударью); если спрашивают год полного покорения Мавераннахра — 712 год (взятие Самарканда).
Истилоҳи сарзамини тоҷикон аз ҷониби арабҳо дар бораи ҳамин мавзу пуратар малумот те
Краткий ответ: Арабҳо сарзамини тоҷиконро асосан Мовароуннаҳр меномиданд; дар маънои васеъ — Хуросон, ва барои тамоми ғайриарабҳо — Аҷам. Худи калимаи «тоҷик» аз арабҳо наомадааст: решаи он ба порсии миёна бармегардад ва маънои аввалаш «араб» буд.
1. Мовароуннаҳр — номи асосӣ
Шакли пурраи арабӣ — «мо варои ан-наҳр», ки маънояш «он чи дар он тарафи дарё аст».
- «Дарё» дар инҷо Амударё аст; арабҳо онро Ҷайҳун меномиданд. Сирдарёро Сайҳун мегуфтанд.
- Ҳудуд: аз Амударё то Сирдарё ва Фарғона — яъне Сӯғд, Хоразм, Балх, Тохористон, Фарғона, Шош.
- Аввал ин истилоҳи ҷуғрофӣ буд, баъд — маъмурӣ: вилояте, ки андозҳояш алоҳида ҳисоб мешуд.
- Дар Аврупо ҳамин маъноро калимаи лотинии Transoxiana ифода мекунад.
Дар манбаъҳои арабӣ ном дар осори ат-Табарӣ, ал-Балозурӣ («Футуҳ-ул-булдон»), Ибн Хурдодбеҳ, ал-Истахрӣ, Ибн Ҳавқал, ал-Муқаддасӣ ва Ёқут ал-Ҳамавӣ вомехӯрад.
2. Хуросон — номи дуюм ва васеътар
- Аз форсии миёна xwarāsān — «сарзамини баромадгоҳи офтоб», яъне Машриқ.
- Дар замони Сосониён — вилояти шарқии империя.
- Баъди фатҳ арабҳо Мовароуннаҳрро аксар вақт тобеи вилояти Хуросон мешумориданд; маркази он Марв буд.
- Баъзан фарқ мегузоштанд: «Хуросон» — тарафи инҷии Амударё, «Мовароуннаҳр» — тарафи онҷӣ.
3. Аҷам ва Форс
- «Аҷам» — ғайриараб, пеш аз ҳама порсизабон. «Аҷамӣ» = форсӣ.
- «Форс» — худи мардуми порс; арабҳо ин номро бештар ба мардуми Форси ҷанубӣ нисбат медоданд.
4. Номҳои маҳаллӣ, ки арабҳо қабул карданд
| Ном дар манбаъҳо | Мавқеъ |
|---|---|
| Суғд | Самарқанд, Панҷакент, Кеш, Насаф |
| Хоразм | Поёноби Амударё |
| Балх / Тохористон | Шимоли Афғонистон |
| Фарғона | Водии Фарғона |
| Шош | Тошканд ва атрофи он |
| Уструшона | Байни Хуҷанд ва Самарқанд |
5. Калимаи «тоҷик» — аз куҷо омадааст
- Реша: порсии миёна tāzīg, портӣ tāžīg ← оромӣ ṭayyāyā (аз номи қабилаи Тайй).
- Дар форсӣ «тозӣ» маънои «араб»-ро дошт.
- Баъдтар дар суғдӣ ва забонҳои туркӣ маъно тағйир ёфт: «тоҷик» = порсизабони мусалмон, мардуми муқимӣ — дар муқобили «турк».
- Маҳмуди Қошғарӣ дар «Девони луғот-ит-турк» (асри XI) калимаи «täjik»-ро барои порсизабонон истифода мебарад.
Хулоса: арабҳо ин калимаро барои номи сарзамин ба кор набурдаанд — онҳо «Мовароуннаҳр» ва «Хуросон» мегуфтанд. «Тоҷик» баъдтар номи халқ шуд.
6. Чаро ин муҳим аст
- Номҳо нишон медиҳанд, ки сарзамин аввал бо аломати ҷуғрофӣ (он тарафи дарё) ва сиёсӣ (тобеи Хуросон) шинохта мешуд, на бо номи халқ.
- Гузариш аз «Мовароуннаҳр» ба «тоҷик» раванди тӯлониеро инъикос мекунад, ки дар он мардуми форсизабон худро ҳамчун ҷамоаи алоҳида дарк карданд.
- Барои ҷавоб дар дарс: номи асосии арабӣ — Мовароуннаҳр; номи васеъ — Хуросон; номи халқ — тоҷик, ки решааш «араб» аст.
Проверка: агар пурсанд «арабҳо сарзамини тоҷиконро чӣ меномиданд?» — ҷавоб Мовароуннаҳр; агар пурсанд «калимаи тоҷик аз куҷо омадааст?» — аз tāzīg-и порсии миёна, ки аввал маънои «араб» дошт.
