барлығын орында,өлеңі міне

Қысқаша: Абай үшін өлең жазу — ермек емес, жастарға үлгі беріп, қоғамды оятатын жауапты өнер. Ол бос сөзді, мақтаншақтықты, арсыздықты сынап, сөз бен өнердің адамға пайда әкелуін талап етеді.

Сұрақтарға жауап бергенде әр ойды мәтіннен дәйектеу керек: мәтіннен тиісті жолды тауып, оны өз сөзіңмен түсіндір.

1. Білу

1. Абай үшін өлең жазу — көңіл көтеру емес, адамды тәрбиелейтін, ой салатын жауапты іс. Ол өлеңді жастарға үлгі болсын деп жазады: «Жаздым үлгі жастарға бермек үшін». Мақсаты — қоғамды ағарту, жақсы қасиеттерге баулу, кемшіліктерді сынау.
2. Ақын сөзін талапты, ойлы, көңілінің көзі ашық, сергек адам ұғады: «Бұл сөзді тасыр ұқпас, талапты ұғар». Яғни үстірт, бос сөзге еріп кететін адам түсінбейді.
3. Өлең ең алдымен жастарға, ойлы оқырманға арналған. Соңғы шумақта ақын өнерлі інісіне — ақынға қарата да айтады.

2. Түсіну

Себебі Абай өнерді бос сөзге, біреуді орынсыз мақтауға немесе жала жабуға жұмсауды дұрыс көрмейді. Мұндай өлеңнен өзгеге де, ақынның өзіне де пайда жоқ; ол өнерді қор етеді. Сондықтан ақын «мұндай сөз айтпа» деп, сөздің ақылға шақыратын, халыққа пайдалы болуын талап етеді.

3. Талдау

1. Абайдың бағалауы:

2. «Мен жазбаймын өлеңді ермек үшін» және «Өлең – сөздің патшасы, сөз сарасы» өлеңдерінің ортақ ойы: өлең — құр сөз емес, биік өнер. Ол шеберлікті, терең ойды, көркемдікті талап етеді. Сөз тілге жеңіл, жүрекке жылы болуы керек. Ақын сөзі адамға пайда әкелуі тиіс. Яғни екі өлеңде де өнер — жауапкершілік.

4. Жинақтау

Тірек сызба:

• Орталық ой: өлең — ермек емес, жауапты өнер.
• Мақсаты: жастарға үлгі беру, қоғамды ояту.
• Ұғатын адам: талапты, көңілінің көзі ашық, сергек.
• Сыналатын кемшіліктер: бос сөз, мақтаншақтық, арсыздық, маскүнемдік, өсек.
• Қорытынды: өнер халыққа пайда әкелсін; ақын сөзге жауапты болсын.

5. Қолдану

1. Өлеңдегі сын есімдерге синоним және антоним:

2. Постерге мынадай мазмұн салуға болады:

• ортасына Абай портреті немесе ашық кітап;
• сол жаққа «Өлең — ермек емес»;
• оң жаққа «Жастарға үлгі»;
• төменге «Пайдасыз өнер — қор» деген қысқа жазу;
• дәйексөз ретінде «Өзге түгіл өзіңе пайдасы жоқ...» жолын пайдалану.

3. Жаттау үшін әр шумақтың тірек сөздерін пайдалан:

• ермек — термек — үлгі — сергек;
• түзу — қисық — сыр — тосаң;
• Әзірет Әлі — сары ала қыз — арсыз — терең;
• барымташы — даңғой — маскүнем — мысқа;
• өнерлі інім — жалынамын — пайдасы жоқ — түзге.

4. Сәнқой — сән-салтанатқа, әшекейге, әдемі киімге құмар адам.
   Даңғой — мақтаншақ, даурықпа, бос сөзді, алаңғасар адам; сөздікте «шу көтеруші, алаңғасар, әулекі» деп берілген.

6. Баға беру

1. Жеке жауап үлгісі: «Меніңше, Абай бұл өлеңде сөздің құдіретін және ақынның жауапкершілігін көрсетеді. Өлең адамға ой салып, жақсылыққа бастауы керек; бос мақтау мен жала — өнер емес. Бұл ой бүгін де маңызды: сөйлегенде және әлеуметтік желіге жазғанда сөзге жауапкершілікпен қарау керек».

2. Абайдан еңбекқорлықты, білімге ұмтылуды, әділдікті, ұяттылықты, сөзге жауапкершілікті сіңіруге болады. Оның өлеңдері адам болу, жамандықтан жирену туралы ой салады.

3. Иә, Абай өлеңдерінің өз заманында маңызы зор болды: ол надандықты, зорлықты, мақтаншақтықты, ішімдікке салынуды сынап, білім мен еңбекке шақырды. Бүгін де өзекті: сыни ой, сөз мәдениеті, білімге ұмтылу, адамгершілік және тәуелділіктен аулақ болу мәселелері қазір де бар.

Тексеру: жауаптың негізі — «Жаздым үлгі жастарға бермек үшін», «Бұл сөзді тасыр ұқпас, талапты ұғар», «Өзге түгіл өзіңе пайдасы жоқ» деген жолдар. Сондықтан өлеңнің басты идеясы — өнердің пайдалы болуы және ақынның сөзге жауапты болуы.