китоби Ҳуқуқи инсон синфи 10 ба саволҳо ҷавоб деҳ

Ҷавоби кӯтоҳ

Давлати ҳуқуқбунёд — ин давлатест, ки дар он ҳуқуқ ва озодиҳои инсон ҳамчун арзиши олӣ эътироф карда мешаванд ва фаъолияти ҳокимият танҳо дар доираи қонун сурат мегирад: давлат худаш низ ба қонун тобеъ аст, на болои он.

Нишонаҳои асосӣ

1. Ҳукмронии қонун — ҳамаи санадҳои ҳокимият бояд ба Конститутсия мувофиқ бошанд; қонун барои ҳама як хел амал мекунад.
2. Ҳуқуқ ва озодиҳои инсон — онҳо на «туҳфаи» давлат, балки асоси ҳаёти ҷамъият ҳисоб меёбанд ва аз ҷониби давлат ҳимоя мешаванд.
3. Тақсими ҳокимият — қонунгузор, иҷроия ва судӣ алоҳида амал мекунанд, то ки яке аз дигаре назорат кунад.
4. Баробарӣ дар назди қонун ва суд — мавқеъ, сарват ё мансаб ҳуқуқро зиёд ё кам намекунад.
5. Масъулияти мутақобила — на танҳо шаҳрванд ба давлат, балки давлат низ ба шаҳрванд масъул аст.
6. Мустақилияти суд ва имкони ҳимояи ҳуқуқҳои поймолшуда.
7. Плюрализми сиёсӣ ва идеологӣ, озодии сухан ва воситаҳои ахбор.

Мисол аз Конститутсияи ҶТ

Дар моддаи 5-уми Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон омадааст, ки Тоҷикистон давлати соҳибихтиёр, демократӣ, ҳуқуқбунёд, дунявӣ ва ягона мебошад. Яъне ин принсип на танҳо назария, балки меъёри конститутсионӣ аст.

Барои фарқ кардан дар имтиҳон: давлати оддӣ ҳокимиятро тавассути қонун идора мекунад, давлати ҳуқуқбунёд бошад, худашро низ зери қонун мегузорад. Давлати ҳуқуқбунёд бе ҷамъияти шаҳрвандӣ — яъне одамони фаъол, иттиҳодияҳо ва воситаҳои ахбори озод — амалан имконнопазир аст.

Акс чандон равшан нест, бинобар ин саволҳои 2–5-ро пурра нахондам. Агар онҳоро нависед, ҳар якиро ҳамин тавр бо шарҳ ҷавоб медиҳам.

Ҷавоби кӯтоҳ

Ман гумон мекунам, ки дар савол калима бо хато навишта шудааст: дурусташ «волоияти қонун» аст, на «вилояти қонун». «Вилоят» маънои минтақа/област дорад ва ба мавзӯи дарс ҳеҷ алоқа надорад. «Волоияти қонун» бошад, маънои «волоият/бартарии қонун» — яъне ҳукмронии қонун, бартарии қонун дар ҷамъият ва давлат аст (ба забони русӣ: верховенство закона).

Маънои аслӣ

Волоияти қонун маънои онро дорад, ки қонун дар ҷомеа мавқеи олитаринро дорад ва ҳеҷ кас, ҳеҷ мақомот ва ҳеҷ гурӯҳ болои қонун нест. Давлат на танҳо қонун мебарорад, балки худаш низ ба он тобеъ аст.

Нишонаҳои асосӣ

1. Ҳама ба қонун тобеъанд — шаҳрванд, роҳбар, вакил, ҳатто худи давлат.
2. Қонунҳо ба Конститутсия мувофиқ бошанд — санаде, ки ба Конститутсия мухолиф аст, қувваи ҳуқуқӣ надорад.
3. Ҳуқуқ ва озодиҳои инсон амалан ҳимоя шаванд, на танҳо дар сухан.
4. Суди мустақил — барои ҳимояи ҳуқуқи поймолшуда роҳи воқеӣ вуҷуд дошта бошад.
5. Қонун равшан ва эълоншуда бошад — одамон бояд донанд, чӣ иҷро кунанд. Аз ин ҷо қоидаи маъруф мебарояд: «Ҷаҳл аз қонун аз масъулият озод намекунад».

Мисол

Фарз кунем, ки ягон вазир фармоне мебарорад, ки ба Қонуни меҳнат мухолиф аст. Дар давлати ҳуқуқбунёд чунин фармон амал намекунад — зеро қонун аз фармони мақомот болотар аст. Дар Тоҷикистон ин дар моддаи 10-уми Конститутсия мустаҳкам шудааст: қонунҳо ва санадҳои ҳуқуқие, ки ба Конститутсия мухолифанд, қувваи ҳуқуқӣ надоранд.

Пайванд ба мавзӯи дарс: волоияти қонун — принсип аст, ва давлати ҳуқуқбунёд — давлатест, ки дар асоси ҳамин принсип сохта шудааст. Яъне яке бе дигаре маъно надорад.

Агар дар дафтаратон калимаи дигар навишта шуда бошад (масалан, «ҳуқуқи қонун» ё «илоҳияти қонун»), нависед — маънои дақиқи онро мефаҳмонам.

Ҷавоби кӯтоҳ

Волоияти қонун — ин принсипест, ки тибқи он дар ҷомеа ва давлат қонун мақоми олиро дорад: ҳама — аз шаҳрванди оддӣ то шахсони мансабдор ва мақомоти давлатӣ — ба қонун тобеъанд ва касе болои қонун нест.

Як ислоҳи хурд: калимааш «волоият» аст, на «вилоят». «Воло» маънои «болотар, олӣ»-ро дорад; «вилоят» бошад, воҳиди маъмурист — маънои тамоман дигар. Дар дафтар низ ҳамин тавр нависед, то дар ҷавоб хатогӣ наравад.

Чӣ маъно дорад — аз рӯи ҷиҳатҳо

1. Қонун сарчашмаи олии ҳуқуқ аст. Дигар санадҳо — фармонҳо, қарорҳо, дастурҳо — бояд ба қонун мувофиқ бошанд. Агар мухолиф бошанд, эътибор надоранд.
2. Конститутсия дар сари ҳама меистад. Қонунҳо ва дигар санадҳои ҳуқуқӣ набояд ба Конститутсия мухолиф бошанд.
3. Баробарӣ дар назди қонун. Сарват, мансаб ё хешутабор ҳуқуқро зиёд намекунад.
4. Давлат худаш маҳдуд аст. Мақомот танҳо дар доираи салоҳияти қонунӣ амал мекунанд: он чӣ қонун иҷозат додааст, ҳамонро мекунанд.
5. Ҷавобгарӣ ҳатмист. Барои вайрон кардани қонун — новобаста аз вазифа — ҷавобгарӣ фаро мерасад.
6. Ҳимояи ҳуқуқҳо. Шаҳрванд метавонад ба суд муроҷиат кунад, суд бошад, мустақил аст.

Мисол, то фаҳмо шавад

Вазир фармон медиҳад, ки шаҳрвандон барои гирифтани хизмати давлатӣ пули иловагӣ пардозанд. Ин фармон ба қонун мухолиф аст — бинобар ин он амал намекунад ва метавонад бекор карда шавад. Ҳатто вазир наметавонад қонунро бо фармони худ иваз кунад — маҳз ҳамин маънои «волоияти қонун» аст.

Пайваст бо саволи 1

Волоияти қонун яке аз нишонаҳои асосии давлати ҳуқуқбунёд аст. Давлати ҳуқуқбунёд бе волоияти қонун вуҷуд надорад: дар он ҷо ҳокимият қонунро таъмин мекунад ва худаш низ ба он тобеъ аст.

Дар акс саволҳои 3–5 норавшан хонда мешаванд. Агар онҳоро нависед, бо ҳамин тарз ҷавоб медиҳам — масалан, саволи 3 («Қонун чӣ гуна хусусиятҳо дорад?») аз ҳамин мавзӯъ бевосита идома меёбад.

Ҷавоби кӯтоҳ

Дар моддаи 14-и Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон омадааст, ки ҳуқуқ ва озодиҳои инсон ва шаҳрванд дар Тоҷикистон мутобиқи Конститутсия, қонунҳо ва санадҳои ҳуқуқии байналмилалии эътирофшуда ҳимоя карда мешаванд.

Мазмуни модда

«Ҳуқуқ ва озодиҳои инсон ва шаҳрванд дар Ҷумҳурии Тоҷикистон мутобиқи Конститутсия, қонунҳо ва санадҳои ҳуқуқии байналмилалӣ, ки Тоҷикистон эътироф кардааст, ҳимоя карда мешаванд».

Аз ин ҷо се фикри асосӣ мебарояд:

1. Се сарчашмаи ҳимоя — Конститутсия, қонунҳо ва ҳуқуқи байналмилалӣ. Яъне ҳуқуқҳо танҳо дар доираи як қонун ҳимоя намешаванд.
2. Ҳуқуқҳо аз таваллуд тааллуқ доранд — давлат онҳоро «намедиҳад», балки эътироф мекунад ва ҳимоя мекунад. Ин фарқи асосии давлати ҳуқуқбунёд аст.
3. Уҳдадории воқеии давлат — на танҳо эълон дар коғаз, балки ҳимояи амалӣ: суд, прокуратура ва дигар мақомот.

Пайванд ба саволҳои пешина

Моддаи 14 дар боби дуюми Конститутсия — «Ҳуқуқ, озодӣ ва вазифаҳои асосии инсон ва шаҳрванд» — ҷойгир аст ва бо ҳамон мафҳумҳое, ки дар дафтар навиштаед, зич алоқаманд аст:

• Волоияти қонун — моддаи 14 нишон медиҳад, ки ҳуқуқҳо аз қонун болотар ҳимоя мешаванд. Ҳамзамон моддаи 10 муқаррар мекунад, ки санадҳои ба Конститутсия мухолиф эътибор надоранд.
• Давлати ҳуқуқбунёд — моддаи 14 механизми ҳуқуқии он аст: ҳуқуқе, ки ҳимоя надорад, танҳо эълон аст.

Мисол: вазир фармоне мебарорад, ки ба Қонуни меҳнат мухолиф аст. Шаҳрванд ба суд муроҷиат мекунад — суд санадро бекор мекунад, зеро он ба ҳуқуқҳое, ки моддаи 14 ҳимоя мекунад, халал мерасонад.

Барои навиштан дар дафтар

Моддаи 14-и Конститутсияи ҶТ муқаррар мекунад, ки ҳуқуқ ва озодиҳои инсон ва шаҳрванд мутобиқи Конститутсия, қонунҳо ва санадҳои ҳуқуқии байналмилалӣ ҳимоя карда мешаванд. Ин модда уҳдадории давлатро дар ҳимояи ҳуқуқҳо муайян мекунад ва бо принсипҳои давлати ҳуқуқбунёд алоқаманд аст.

Барои азёд кардан: «14 — ҳимоя». Рақами 14-ро бо калимаи «ҳимоя» пайваст кунед — ҳамин тавр моддаро дар ёд мегиред.