1.Лингвистика презентация тузуу 2. Тил конкреттуу тарыхый корунуш катары
Кыскача жооп
Презентациянын өзөгү — бир ой = бир слайд: аныктама → түзүлүшү → далил (мисал) → жыйынтык. Слайд 10–12ден ашпайт, ар биринде 5–7 сап текст жана 1 сүрөт/схема болот. Экинчи суроо (тил — конкреттүү тарыхый көрүнүш) — бул слайд 6–9дун мазмуну: тил коом менен бирге өзгөрөт, ошондуктан аны тарыхтан ажыратып кароого болбойт.
Презентациянын планы (слайд боюнча)
1-слайд. Тема. «Лингвистика жана тилдин тарыхый мүнөзү». Астында: аты-жөнү, класс, дата.
2-слайд. Лингвистика деген эмне. Лингвистика (тил илими) — тилди, анын түзүлүшүн, өнүгүшүн жана коомдогу кызматын изилдеген илим. Негизги объектиси — тил, изилдөө предмети — тилдин денгээлдери.
3-слайд. Бөлүмдөрү (схема түрүндө).
- Фонетика, фонология — тыбыштар;
- лексикология, семасиология, этимология — сөз жана маани;
- морфология, синтаксис — грамматикалык түзүлүш;
- стилистика, диалектология, ономастика;
- жалпы жана конкреттүү (атайын) тил илими; салыштырма-тарыхый, типология, социолингвистика.
4-слайд. Методдору. Байкоо, салыштырма-тарыхый метод, салыштырма метод, структуралык талдоо, статистикалык метод, эксперимент. Кыскача: ар бир метод эмнеге жарайт (мис., салыштырма-тарыхый — тилдердин туугандыгын далилдөө).
5-слайд. Башка илимдер менен байланышы. Тарых, археология, этнография, философия, психология, математика/информатика (компьютердик лингвистика).
6-слайд. Тил — коомдук кубулуш. Тил коомдо жашайт жана коом үчүн жашайт: пикир алышуу, таанып-билүү, муундан муунга тажрыйба өткөрүү куралы. Коом жок жерде тил да жок.
7-слайд. Тил — конкреттүү тарыхый көрүнүш. Негизги тезис: тил — тарыхый категория, башкача айтканда ар бир доордо ал конкреттүү тарыхый шартта жашайт жана ошого жараша өзгөрөт. Үч далил:
- Лексика доордун изин сактайт — жаңы нерселер менен жаңы сөздөр келет, эски нерселер менен сөздөр архивге кетет.
- Тил эч качан токтоп калбайт — фонетика, грамматика акырындык менен өзгөрөт (муундан муунга өткөндө).
- Тилдин өнүгүшүнө тышкы шарт да таасир этет — башка тилдер менен байланыш, маданият, жазуунун пайда болушу.
8-слайд. Тилдин тарыхый өнүгүү баскычтары. Уруу тили → уруулар союзунун тили → элдик (халк) тил → улуттук тил. Улуттук тилдин эң жогорку формасы — адабий тил.
9-слайд. Мисалдар (кыргыз тилинен).
- Байыркы доор: Орхон-Енисей жазуу эстеликтери (VII–VIII к.) — байыркы түрк тилинин изи.
- Совет доору: «колхоз», «трактор», «партия» — коом өзгөргөндө тилге кирген сөздөр.
- Азыркы учур: «интернет», «смартфон», «файл».
- Ички өнүгүү: «баш» → «башчы», «башта-» — бир уңгудан жаңы маанилердин өсүшү.
10-слайд. Жыйынтык. Тил — өзгөрбөгөн схема эмес, тарых менен бирге жашаган, өнүккөн система. Ошондуктан лингвистика тилди тарыхый өнүгүүсүндө изилдейт.
11-слайд. Колдонулган адабият. Китептердин, макалалардын, интернет-булактардын тизмеси (шилтеме менен).
Принцип: эмне үчүн ушундай тартип
Илимий презентациянын логикасы ар дайым бирдей:
- Аныктама — деген эмне?
- Түзүлүшү — эмнелерден турат?
- Далил — эмнеге ушундай?
- Мисал — кайда көрүнөт?
- Жыйынтык — эмне чыгат?
Слайдда текст эмес, тезис жазылат: бир сап идея, ага 2–3 далил же мисал. Сүрөт, схема жана таблица — бул текстти алмаштырбайт, толуктайт. Үн менен айтып бере турган нерсени слайдга жазбай эле койсо болот.
Текшерүү (өзүңдүн ишиңди ушундай текшер)
- Ар бир слайдда бир гана негизги ой барбы?
- Слайдда 7 саптан ашык текст жокпу?
- Ар бир аныктамага мисал коштолгонбу?
- Слайд 7нин тезисине 3 далил келтирилдиби?
- Тил тууралуу айтылган ойлор тарыхый шартка байланганбы (доор, коом, жазуу)?
- Булактар көрсөтүлдүбү?
- Жыйынтык слайдында бир тыянак жазылдыбы?
Обсуждение
2 сообщенияПдф кылып бер суроторменен
PDF-файл я прикрепить не могу — здесь текстовый чат. Но ниже — готовый материал для печати: скопируй его в Word или Google Docs и сохрани через «Файл → Сохранить как PDF» (или Ctrl+P → «Сохранить как PDF»). Содержание слайдов и вопросы с ответами идут отдельными блоками, поэтому каждый можно начать с новой страницы.
ЛИНГВИСТИКА ЖАНА ТИЛДИН ТАРЫХЫЙ МҮНӨЗҮ
Презентация жана коргоо үчүн суроолор
I БӨЛҮК. ПРЕЗЕНТАЦИЯНЫН МАЗМУНУ
1-слайд. Тема Лингвистика жана тилдин тарыхый мүнөзү. Аты-жөнү, класс, дата.
2-слайд. Лингвистика деген эмне Лингвистика (тил илими) — тилди, анын түзүлүшүн, өнүгүшүн жана коомдогу кызматын изилдеген илим. Объектиси — тил, предмети — тилдин денгээлдери.
3-слайд. Бөлүмдөрү
- Фонетика, фонология — тыбыштар
- Лексикология, семасиология, этимология — сөз жана маани
- Морфология, синтаксис — грамматикалык түзүлүш
- Стилистика, диалектология, ономастика
- Жалпы жана атайын тил илими; салыштырма-тарыхый, типология, социолингвистика
4-слайд. Методдору Байкоо, салыштырма-тарыхый метод, салыштырма метод, структуралык талдоо, статистикалык метод, эксперимент.
5-слайд. Башка илимдер менен байланышы Тарых, археология, этнография, философия, психология, информатика (компьютердик лингвистика).
6-слайд. Тил — коомдук кубулуш Тил коомдо жашайт жана коом үчүн жашайт: пикир алышуу, таанып-билүү, тажрыйба өткөрүү куралы.
7-слайд. Тил — конкреттүү тарыхый көрүнүш Тезис: тил — тарыхый категория, ар бир доордо конкреттүү тарыхый шартта жашайт жана ошого жараша өзгөрөт.
- Лексика доордун изин сактайт.
- Тил токтоп калбайт — фонетика, грамматика акырындык менен өзгөрөт.
- Тышкы шарт таасир этет — башка тилдер менен байланыш, маданият, жазуу.
8-слайд. Тарыхый өнүгүү баскычтары Уруу тили → уруулар союзунун тили → элдик тил → улуттук тил. Эң жогорку формасы — адабий тил.
9-слайд. Мисалдар (кыргыз тилинен)
- Орхон-Енисей эстеликтери (VII–VIII к.) — байыркы түрк тилинин изи
- Совет доору: «колхоз», «трактор», «партия»
- Азыркы учур: «интернет», «смартфон», «файл»
- Ички өнүгүү: «баш» → «башчы», «башта-»
10-слайд. Жыйынтык Тил — өзгөрбөгөн схема эмес, тарых менен бирге жашаган система. Лингвистика тилди тарыхый өнүгүүсүндө изилдейт.
11-слайд. Колдонулган адабият
II БӨЛҮК. КОРГОО ҮЧҮН СУРООЛОР ЖАНА ЖООПТОР
1. Лингвистика деген эмне? Тилди, анын түзүлүшүн, өнүгүшүн жана коомдогу кызматын изилдеген илим.
2. Лингвистиканын объектиси жана предмети эмне? Объектиси — тил; предмети — тилдин денгээлдери жана алардын ортосундагы байланыш.
3. Лингвистиканын негизги бөлүмдөрүн ата. Фонетика, фонология, лексикология, семасиология, этимология, морфология, синтаксис, стилистика, диалектология, ономастика.
4. Салыштырма-тарыхый метод эмнеге колдонулат? Тууган тилдердин жалпы башатын аныктоого жана тарыхый өзгөрүүлөрдү калыбына келтирүүгө.
5. Тил эмне үчүн коомдук кубулуш? Ал коомдо гана жашайт жана пикир алышуу, таанып-билүү, тажрыйба өткөрүү кызматын аткарат. Коом жок жерде тил да жок.
6. «Тил — конкреттүү тарыхый көрүнүш» деген эмнени билдирет? Тил ар бир доордо конкреттүү тарыхый шартта жашап, коомдун өзгөрүшүнө жараша өзгөрөт. Ал тарыхтан тыш каралбайт.
7. Бул тезисти кандай далилдер менен бекемдейбиз? Биринчиден, лексика доордун изин сактайт. Экинчиден, тил токтоп калбайт — фонетика жана грамматика акырындык менен өзгөрөт. Үчүнчүдөн, тышкы шарт (башка тилдер, маданият, жазуу) таасир этет.
8. Тилдин тарыхый өнүгүү баскычтарын ата. Уруу тили → уруулар союзунун тили → элдик тил → улуттук тил.
9. Улуттук тилдин эң жогорку формасы эмне? Адабий тил.
10. Кыргыз тилинен тарыхый мисал келтир. Орхон-Енисей эстеликтериндеги байыркы түрк тилинин изи; совет доорунда кирген «колхоз», «трактор» сыяктуу сөздөр; азыркы «интернет», «смартфон» сыяктуу сөздөр.
11. Тилдин ички өнүгүшүнө мисал келтир. «Баш» деген уңгудан «башчы», «башта-» деген жаңы сөздөрдүн пайда болушу.
12. Лингвистика кайсы илимдер менен байланышта? Тарых, археология, этнография, философия, психология, информатика менен.
13. Презентациянын негизги жыйынтыгы кандай? Тил — өзгөрбөгөн схема эмес, тарых менен бирге жашаган жана өнүккөн система; ошондуктан лингвистика аны тарыхый өнүгүүсүндө изилдейт.
III БӨЛҮК. ӨЗҮҢДҮ ТЕКШЕР
- Ар бир слайдда бир гана негизги ой барбы?
- Слайдда 7 саптан ашык текст жокпу?
- Ар бир аныктамага мисал коштолгонбу?
- 7-слайддын тезисине 3 далил келтирилдиби?
- Ойлор тарыхый шартка байланганбы?
- Булактар көрсөтүлдүбү?
- Жыйынтыкта бир тыянак жазылдыбы?
Эгер мугалим суроолордун санын же тилин өзгөртүүнү талап кылса, айт — ошого ылайыктап кайра берем.
