скратчда мультфильм йаратиш хакида молумот йоз

Scratch'da multfilm: to‘liqroq qo‘llanma

Quyida avvalgisidan chuqurroq: bloklar, animatsiya turlari, tayyor loyiha namunasi va tez-tez uchraydigan xatolar.

---

1. Sahna va koordinatalar

Sahna o‘lchami 480 × 360 piksel. Koordinatalar markazdan hisoblanadi:

• \(x\): \(-240\) (chap chekka) dan \(+240\) (o‘ng chekka)
• \(y\): \(-180\) (past) dan \(+180\) (yuqori)
• Markaz: \((0; 0)\)

Buni bilish muhim: personaj ekrandan chiqib ketsa, demak \(x\) yoki \(y\) chegaradan oshgan. Shuning uchun ko‘pincha shunday tekshiruv qo‘yiladi:

when green flag clicked
forever
    move 5 steps
    if on edge, bounce
end

---

2. Qaysi bloklar guruhi nima uchun kerak

Guruh	Multfilmda vazifasi
Motion	Harakat: move, glide, turn, go to x: y:
Looks	Kiyim (next costume), fon, o‘lcham, say, effektlar
Sound	Ovoz, musiqa, ovoz effektlari
Events	Boshlash: bayroq, klavish, broadcast
Control	wait, repeat, forever, if, stop
Sensing	touching?, timer, ask and wait
Operators	Hisoblash, pick random, shartlar
Variables	Vaqt, ball, sahna raqami
My Blocks	O‘z funksiyangiz (masalan, «yurish»)

---

3. Animatsiya turlari

3.1. Kadrlar almashinuvi (eng asosiy usul)

Harakat «suratlar» ketma-ketligidan yig‘iladi. Masalan, yurish sikli 4 ta kiyimdan iborat:

when green flag clicked
forever
    next costume
    wait 0.1 seconds
end

Tezlikni hisoblash: agar 1 sekundda 12 kadr kerak bo‘lsa, kutish vaqti

\[ t = \frac{1}{12} \approx 0{,}083 \text{ s} \]

Ya’ni wait 0.08 seconds. Sekinlashtirish uchun \(t\) ni oshiring, tezlashtirish uchun kamaytiring. Kutishsiz forever + next costume — kiyimlar shunchalik tez almashadiki, ko‘z ilg‘amaydi va personaj «miltillaydi».

3.2. Silliq siljish

move 10 steps — sakrashga o‘xshaydi. Silliq harakat uchun:

glide 1 secs to x: 150 y: -50

yoki qo‘lda, kichik qadamlar bilan:

repeat 20
    change x by 10
    wait 0.05 seconds
end

3.3. Aylanish va yo‘nalish

• point in direction 90 — o‘ngga, -90 — chapga, 0 — yuqoriga, 180 — pastga.
• Rotation style = left-right qilsangiz, personaj chapga yurganda avtomatik teskari o‘giriladi — bu eng ko‘p ishlatiladigan sozlama.
• Yuqoridan ko‘rinish (top-down) o‘yinlar uchun all around mos keladi.

3.4. Effektlar bilan «jonlantirish»

• change ghost effect by 10 — asta ko‘rinmas qilish (fade out).
• change size by -5 — uzoqlashayotgandek kichraytirish (perspektiva).
• change color effect by 25 — rang o‘zgarishi, masalan, sehr.
• set fisheye effect, pixelate — kulgili effektlar.

3.5. Qatlamlar (layers)

Bir nechta personaj ustma-ust tushsa: go to front layer / go back 1 layers. Personaj stol orqasidan chiqishi kerak bo‘lsa — shu yordam beradi.

---

4. Sahnalarni boshqarish: broadcast

Bu — multfilmning «rejissyorlik» qismi. Personajlar navbat bilan ishlaydi, bir-birini kutadi.

1-personaj (boshlovchi):

when green flag clicked
switch backdrop to [O‘rmon]
broadcast [sahna1 v] and wait
switch backdrop to [Uy]
broadcast [sahna2 v] and wait

2-personaj:

when I receive [sahna1 v]
go to x: -200 y: -80
glide 2 secs to x: 0 y: -80
say [Salom!] for 2 seconds

Muhim farq: broadcast — yuborib davom etadi, broadcast and wait — barcha qabul qiluvchilar tugashini kutadi. Sahnalar ketma-ket bo‘lishi uchun ikkinchisi kerak.

---

5. Dialoglar va ovoz

Oddiy dialog:

say [Qani, ketdik!] for 2 seconds

Ikki personaj suhbati — broadcast bilan navbatma-navbat, aks holda ikkalasi bir vaqtda gapiradi va yozuv ustma-ust tushadi.

Ovoz yozish: Sounds → mikrofon belgisi. Yozilgan ovozni play sound [gapim v] until done bilan qo‘ying — shunda personaj gapirayotganda animatsiya to‘xtab turadi. Agar play sound (until done siz) ishlatilsa, ovoz va harakat parallel ketadi — fon musiqasi uchun shu to‘g‘ri.

Matnni ekranda chiqarish: say o‘rniga alohida «matn» sprite ishlatsangiz, shrift va joylashuvni nazorat qilasiz.

---

6. Klonlar: yomg‘ir, qor, yulduzlar

Ko‘p bir xil obyekt kerak bo‘lsa, har biriga alohida sprite yaratmang — klon ishlating:

when green flag clicked
hide
forever
    create clone of [myself v]
    wait 0.3 seconds
end

when I start as a clone
go to x: (pick random -240 to 240) y: 180
show
repeat 60
    change y by -5
    wait 0.05 seconds
end
delete this clone

delete this clone ni unutmang — aks holda klonlar to‘planib, loyiha sekinlashadi.

---

7. Vaqt, ball va sahna raqami (Variables)

• Timer: o‘zgaruvchi vaqt yarating, forever { change vaqt by 0.1; wait 0.1 }.
• Ball: change ball by 1 — personajga tegish yoki savolga javob uchun.
• Sahna raqami: sahna o‘zgaruvchisi bilan if sahna = 1 { ... } shartlari.
• Ro‘yxat (list): ko‘p replikalarni saqlash uchun — item 1 of [replikalar v].

---

8. Tayyor loyiha namunasi: 3 sahnali ertak

Ssenariy: Qahramon o‘rmonda uchrashadi → sehrli toshni topadi → uyga qaytadi.

Sprite 1 — Qahramon:

when green flag clicked
show
go to x: -220 y: -90
switch costume to [turish v]

when I receive [sahna1 v]
repeat 20
    next costume
    change x by 10
    wait 0.08 seconds
end
say [Bu yer qorong‘i...] for 2 seconds

when I receive [sahna2 v]
glide 1 secs to x: 60 y: -60
switch costume to [quvonch v]
say [Topdim!] for 1.5 seconds
play sound [sehr v]

when I receive [sahna3 v]
switch costume to [yurish v]
glide 2 secs to x: -220 y: -90
hide

Sprite 2 — Fon boshqaruvchisi:

when green flag clicked
switch backdrop to [O‘rmon]
wait 1 seconds
broadcast [sahna1 v] and wait
switch backdrop to [Tosh yonida]
broadcast [sahna2 v] and wait
switch backdrop to [Uy]
broadcast [sahna3 v] and wait
say [TAMOM] for 2 seconds

Bu skeletni istalgan ertakka ko‘chirish mumkin: faqat sahnalar soni va replikalarni o‘zgartirasiz.

---

9. Tez-tez uchraydigan xatolar

1. forever ichida wait yo‘q → personaj miltillaydi, kompyuter qizib ketadi.
2. Kiyimlar tartibi noto‘g‘ri → harakat «orqaga» yurgandek ko‘rinadi. Costumes bo‘limida tartibni tekshiring.
3. Bayroq bosilganda holat tiklanmaydi → ikkinchi urinishda personaj boshqa joydan boshlaydi. Har doim go to x: y: va switch costume to ... bilan boshlang.
4. broadcast qabul qiluvchisi yo‘q → nomni harfma-harf tekshiring (Scratch nom bo‘yicha aniq moslikni talab qiladi).
5. Ikki say ketma-ket → birinchisi ikkinchisi bilan almashadi, matn o‘qilmaydi. say ... for N seconds ishlating.
6. Klonlar o‘chirilmaydi → delete this clone qo‘shing.
7. Ovoz juda baland yoki juda past → Sound bo‘limida set volume to ...%.

---

10. Foydali qo‘shimchalar

• Pen kengaytmasi — iz qoldirish (chiziq, uchqun, sehr izi).
• Text to Speech kengaytmasi — personajga ovoz berish (bir necha tilda).
• Backpack — bir loyihadagi sprite/kiyimni boshqa loyihaga ko‘chirish.
• Turbo mode (Shift + yashil bayroq) — sinash uchun tezlashtiradi, lekin yakuniy natijani oddiy rejimda tekshiring.

---

Tekshirish ro‘yxati

• Yashil bayroqni bosing — multfilm boshidan boshlanadimi?
• Harakat bir tekis, sakrash yo‘qmi?
• Har bir replika ekranda o‘qishga ulguradigan vaqt turadimi (kamida 1,5–2 s)?
• Sahnalar orasida uzilish yo‘qmi, fon o‘z vaqtida almashadimi?
• Uchinchi marta qayta ishga tushirsangiz ham hammasi bir xil ishlaydimi?
• Save now bosildimi?

Asosiy tamoyil: multfilm = kadr + vaqt + takrorlash + sahna boshqaruvi. Shu to‘rttasini to‘g‘ri sozlasangiz, qolgani faqat tasavvurga bog‘liq.