Сұрақтар мен тапсырмалар 1. Таза зат дегеніміз не? 2. Табиғатта таза заттар кездесе ме?

Қысқаша жауап

1. Таза зат — құрамында тек бір ғана заттың бөлшектері (атомдары не молекулалары) бар, басқа заттың қоспасы жоқ зат. Мысалы: таза су \(\mathrm{H_2O}\), таза оттегі \(\mathrm{O_2}\), таза темір \(\mathrm{Fe}\).
2. Иә, кездеседі, бірақ өте сирек. Табиғатта таза күйінде алтын, күкірт, алмаз, графит кездеседі. Қалған заттардың көбі қоспа түрінде болады.
3. Қоспаларға мысалдар: ауа, теңіз суы, сүт, топырақ, болат, қола, латунь. Оларды физикалық әдістермен ажыратады: сүзу, тұндыру, буландыру, айдау (дистилляция), магнитпен әсер ету.
4. Ауа — қоспа. Теңіз суы — қоспа. Металдардың қоспасы қорытпа деп аталады.

Неге бұлай?

1-сұрақ. Заттың «таза» не «қоспа» екенін қасиеттерінің тұрақтылығынан көруге болады: таза заттың балқу және қайнау температурасы тұрақты, ал қоспанікі өзгереді. Сондықтан «таза» сөзі мұнда «лас емес» дегенді емес, «құрамында басқа зат жоқ» дегенді білдіреді.

2-сұрақ. Табиғатта заттар бір-бірімен араласып жатады: суда тұздар ериді, топырақта әр түрлі минералдар болады. Сондықтан таза зат сирек, ал қоспа жиі кездеседі.

3-сұрақ. Қоспаны бөлу әдісін қоспаның құрамына қарап таңдайды:

• қатты зат + сұйықтық → сүзу немесе тұндыру;
• еріген тұзды судан алу → буландыру;
• сұйықтықтарды бөлу → айдау;
• темір үгіндісі бар қоспа → магнит.

4-сұрақ. Ауаның құрамы: азот \(\approx 78\%\), оттегі \(\approx 21\%\), аргон \(\approx 0{,}9\%\), көмірқышқыл газы \(\approx 0{,}03\%\) — бірнеше газ болғандықтан, ол қоспа. Теңіз суында сумен бірге еріген тұздар бар. Металдарды балқытып араластырғанда алынатын материал — қорытпа (кітаптағы анықтама да осыны растайды).

Үстіңгі тапсырма: қорытпалардың құрамы

Қорытпалар таза металға қарағанда берік, тоттанбайды немесе жақсы өңделеді — сондықтан оларды техникада, құрылыста, тұрмыста қолданады.

Тексеру: егер заттың құрамында екі не одан көп түрлі бөлшек болса — ол қоспа; бір ғана бөлшек түрі болса — таза зат. Осы белгі бойынша 4-сұрақтың жауабы шығады: ауа да, теңіз суы да — қоспа.