Сөз сандық

52-беттегі тапсырмаларға қысқаша жауаптар:

1. Отарлау саясатының салдары. Жерді тартып алу, қоныс аударуға мәжбүрлеу, мал шаруашылығының күйреуі, халықтың кедейленуі, тіл мен діннің қысымға түсуі, ел бірлігінің әлсіреуі. Мысал: «Қазақтың ханы — шешесі, жер — мұрасы» деген жолдарда жердің қасиетті мұра екені айтылады.

2. Көкейкесті мәселелер. Жер бүтіндігі, ел тәуелсіздігі, әділ басқару, хан-сұлтандардың халық алдындағы жауапкершілігі, бірлік, тіл мен дәстүрді сақтау.

3. Асанқайғы бейнесі. Асанқайғы — дана, әділ кеңесші және Жерұйықты іздеген халық арманының символы. Ол арқылы ақын билеушілерді сынап, халықтың азат әрі әділ өмірге құштарлығын жеткізеді.

4. Толғаудан мысалдар. «Қазақтың ханы — шешесі, жер — мұрасы», «Ұлтарақтай болса да, атақоныс жер қымбат».

5. Басқа аймақтардағы жағдай. Кіші жүзге батыстан қауіп төнсе, Орта жүзде Ертіс бойы мен Сібір бекіністері, Ұлы жүзде Қоқан, Хиуа, Қытай ықпалы күшейді. Ортақ салдар: жердің тарылуы, салық, әскери бекіністер, көтерілістер.

6. Батыс өңірінің табиғаты. Каспий маңы ойпаты, Үстірт, Маңғыстау, Жайық, Жем, Сағыз, Ойыл өзендері; қуаң континенттік климат, шөлейт-шөл, жайылым, мұнай-газ кендері. Толғауда бұл жерлер ата қоныс, кең жайылым ретінде суреттеледі.

7. Хандар шежіресі: Керей → Жәнібек → Бұрындық → Қасым → Хақназар → Есім → Тәуке → Абылай → Кенесары.
   Басқару ерекшеліктері: ханды құрылтайда сайлау, билер мен сұлтандар кеңесі, әдет-ғұрып заңдары, Қасымның «Қасқа жолы», Есімнің «Ескі жолы», Тәукенің «Жеті жарғысы».

8. Ақын сағынышы. Ол өткен еркін өмірді, ата қонысты, бірлік пен даңқты сағынады; қазіргі берекесіздікпен, халықтың ауыр тұрмысымен салыстырады.

9. Теңеу мен эпитет. Эпитеттер: «атақоныс», «қымбат». Теңеу: «Қазақтың ханы — шешесі» (ханды шешеге теңеу).

10. «321» кестесі:

11. Мақал-мәтелдер. «Отан оттан да ыстық», «Туған жердей жер болмас, туған елдей ел болмас», «Жер — алтыннан қымбат», «Атамекен — алтын бесік», «Бірлік болмай, тірлік болмайды».
    Тақырыптары: Отан/жер (1–4), бірлік (5).

12. Креативті хат:

Құрметті ақын!
Менің туған жерім — [өз өлкеңнің атауы]. Мұнда кең дала, мөлдір өзен, аласа таулар бар. Әр қыры мен әр бұлағы маған ыстық. Сіз жырлаған ата қоныс сияқты, біз де туған жерімізді мақтан тұтамыз және қорғауға дайынбыз.
Ізгі тілекпен, оқырманың.

13. Эссе:

Қазақтың жері — ата-бабамыздың мұрасы
Қазақтың жері — ата-бабамыздың мұрасы. Ол тек аумақ емес: тарих, тіл, салт-дәстүр де осы жермен бірге сақталды. Халқымыз ғасырлар бойы жерін жаудан қорғап, ұрпаққа аманат етті. Исатай, Махамбет, Кенесары бастаған батырлар Отан үшін күресті. Бүгінде әр қарыс жердің құнын түсіну, оны қорғау — біздің борышымыз. Жер бүтіндігі мен ел бірлігі — ұлт болашағының кепілі.

14. Материалдық және рухани құндылықтар.

• Материалдық: жер, қоныс, су, жайылым, мал, үй-жай.
• Рухани: азаттық, бірлік, тіл, дін, әдет-ғұрып, әділет, батырлық, ата дәстүрі, ұрпақ жады.
• Баға: толғау жерді тек меншік емес, ұлттық қасиетті құндылық ретінде көрсетеді; отарлау саясатын сынап, ел тағдырын әр адамның жауапкершілігіне байланыстырады.

Сұрақтарға жауап:

1. Отарлау салдары: жер тартып алынды, халық қоныс аударды, хандық жойылды, кедейлену болды. Мысал — мәтіндегі тиісті жолдар.
2. Көкейкесті мәселелер: жердің жат қолға өтуі, хандардың әлсіздігі, халықтың босқаны, бірліктің жоғалуы.
3. Асанқайғы бейнесі: ақылгөй, әділ, ел қамқоры, Жерұйықты іздеген абыз.
4. Толғау: хрестоматиядан толық оқып, мысал келтіру.
5. Кіші жүз жеріне қауіп: Ресей отарлауы; басқа аймақтарда да жер тартылып, қоныс аудару болды.
6. Батыс өңір табиғаты: жазық, шөлейт, Еділ–Жайық, Каспий; толғауда осы жерлер суреттелген.

Тапсырмаларға жауап:

• Хандар шежіресі: Керей → Жәнібек → Қасым → Есім → Тәуке → Абылай → Кенесары. Ел басқару ерекшеліктері: хан кеңесі, билер соты, жүздік жүйе.
• Сағыныш: өткен еркін өмірді, байтақ жерді, хандықты еске алу арқылы көрініс тапқан.
• Теңеу мен эпитет: мәтіннен тауып жазу керек (мысалы: теңеу — «...», эпитет — «...»).
• «321» кестесі:
  • Үш факт: хан тағынан айырылды; жер мұра болып қалды; халық бақытсыз күй кешті.
  • Екі көзқарас: жер — ең қымбат байлық; хан — елдің тірегі.
  • Бір тұжырым: «Ұлтарақтай болса да, атақоныс жер қымбат».
• Мақал-мәтелдер: «Туған жердей жер болмас, туған елдей ел болмас»; «Жері байдың — елі бай»; «Ел іші — алтын бесік».
• Креативті хат үлгісі: «Сәлем, туған жерім! Сенің далаң — байтақ, өзенің — мөлдір. Мен сенің әрбір тасыңды мақтан тұтамын. Сен — менің алтын бесігім, ата-бабамның аманаты. Сені қорғау — менің парызым.»
• Эссе (қысқа): «Қазақтың жері — ата-бабамыздың мұрасы. Ол қанмен, термен қорғалған киелі қоныс. Батырлар жер үшін шайқасып, ұрпаққа аманат етті. Біз де оны көздің қарашығындай сақтап, келер ұрпаққа табыстауға тиіспіз.»
• Құндылықтар: материалдық — жер, мал, үй-жай; рухани — тіл, дін, салт-дәстүр, елдік, бірлік. Жаңашылдығы — ұлттық сананы ояту, құндылықтарды жаңа заманға сай насихаттау.

Дәйексөздерді (мысал, теңеу, эпитет) оқулық мәтінінен алып қою керек — суретте толық мәтін көрінбейді.