22. Тексты уҡығыҙ. Ҡушма һөйләмдәрҙе табып, грамматик нигеҙҙәрен билдәләгеҙ. Текст буйынса фекер алышығыҙ.
Реши задание на изображении
Сверь числа и знаки с фото.
- Тексты уҡығыҙ. Ҡушма һөйләмдәрҙе табып, грамматик нигеҙҙәрен билдәләгеҙ. Текст буйынса фекер алышығыҙ.
Хәҙерге заманда башҡорт рухлы кешеләр йылдан-йыл кәмей бара, үҙенең иле, теле өсөн яныусылар аҙая. Ә уларҙың урынына маҡтансыҡтар баҫа. Әлеге ваҡытта күптәр, үҙенең туған теленән оялып, тик русса, хатта бер ҙә туған булмаған телдә аралашырға тырышалар. Хурлығы ни тора?! Һиң телеңдән оялғансы, үҙеңдән оялһаң ине. Әлбиттә, был башҡа телдәрҙә өйләшергә, уларҙы өйрәнергә кәрәкмәй тигәнде аңлатмай, киреһенсә, кеше үҫергә, камиллашырға тейеш.
Һуңғы ваҡытта йәмәғәтселектә шул күҙәтелә: икенсе милләт кешеләренең саф башҡорт телендә һөйләшеүе, йырлауы ҡыуандыра, телебеҙҙе өйрәнеүе һөйөндөрә. Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге БДПУ студенты Вячеслав Чернев, Токиола Сит телдәр университетының төрки телдәре бүлеге студенты Юто Хишияма, Өфөлә башҡорт телен уҡытыусы Линдси Пегей, Истанбул университеты профессоры, филология фәндәре докторы Исмет Бинәр, венгр профессоры Йозеф Торманы миҫалға килтереп була. Улар, сит милләт кешеләре, телебеҙҙең йомшаҡ, назлы, бай булыуы менән һоҡлана.
Әгәр ҙә яңғыҙымдың көсө етһә, мин бөтә Ер шарында йәшәгән халыҡҡа башҡорт теленең иң моңло, йомшаҡ, назлы тел икәнен аңлатыр инем, шул саҡта барыһы ла башҡорт теленә битараф булмаҫ һәм уны өйрәнергә теләйәсәк (А. Йосопованан).
- Йырҙы бергәләп йырлағыҙ. Текстҡа таянып, ҡушма һөйләмдәр төҙөп яҙығыҙ.
БАШҠОРТ ТЕЛЕНДӘ ҺӨЙЛӘШӘМ Р. Шәкүр һүҙҙәре М. Сәлимов көйө
Башҡорт телендә һөйләшәм, Башҡорт телендә. Минең йөрәк тамырҙарым – Башҡорт ерендә.
На фото два задания — 22 и 23. Разбираю оба.
22. Краткий ответ
Сложные предложения — это предложения, где две и более грамматические основы. В тексте это предложения по порядку: 1, 5, 6, 7, 10.
«…кешеләр… кәмей бара, …яныусылар аҙая».
- Основа 1: кешеләр кәмей бара.
- Основа 2: яныусылар аҙая.
«Һиң телеңдән оялғансы, үҙеңдән оялһаң ине».
- Основа 1: (һин) оялғансы.
- Основа 2: (һин) үҙеңдән оялһаң ине.
«…был … аңлатмай, … кеше … тейеш».
- Основа 1: был аңлатмай.
- Внутри объектной части: өйләшергә, өйрәнергә кәрәкмәй — односоставная часть.
- Основа 2: кеше тейеш — «үҫергә, камиллашырға».
«…шул күҙәтелә: …һөйләшеүе, йырлауы ҡыуандыра, …өйрәнеүе һөйөндөрә».
- Основа 1: шул күҙәтелә.
- Основа 2: һөйләшеүе, йырлауы ҡыуандыра.
- Основа 3: өйрәнеүе һөйөндөрә.
«Әгәр… көсө етһә, мин… аңлатыр инем, шул саҡта барыһы ла… булмаҫ һәм… теләйәсәк».
- Основа 1: көсө етһә.
- Основа 2: мин аңлатыр инем.
- Основа 3: барыһы булмаҫ, теләйәсәк. Здесь «булмаҫ» и «теләйәсәк» — однородные сказуемые при одном подлежащем, поэтому это одна основа, а не две.
Остальные предложения простые: в 3-м есть деепричастный оборот «оялып», в 8-м — односоставное «миҫалға килтереп була», в 9-м одна основа «улар һоҡлана».
Как проверять: сначала найди подлежащее и сказуемое в каждой части. Если частей с собственной основой две или больше — предложение сложное. Однородные сказуемые при одном подлежащем не считаются отдельными основами.
Для обсуждения по тексту: автор говорит, что стыдиться родного языка нельзя; изучение других языков не отменяет любви к родному.
23. Примеры сложных предложений по песне
Башҡорт телендә һөйләшәм, сөнки минең йөрәк тамырҙарым Башҡорт ерендә.
- Основа 1: мин һөйләшәм.
- Основа 2: тамырҙарым Башҡорт ерендә.
Минең йөрәк тамырҙарым Башҡорт ерендә, шуға күрә мин башҡорт телендә һөйләшәм.
- Основа 1: тамырҙарым Башҡорт ерендә.
- Основа 2: мин һөйләшәм.
Башҡорт телендә һөйләшәм, һәм был тел минең йөрәгемә яҡын.
- Основа 1: мин һөйләшәм.
- Основа 2: тел яҡын.
