Сверь числа и знаки с фото.
1.191. Шеңберге сырттай сызылған төртбұрыштың қарама-қарсы қабырғаларының қосындысы 15 см. Төртбұрыштың периметрін табыңдар.
[Рисунок: тіктөртбұрыш; оның диагональдары О нүктесінде қиылысады; О-дан төрт төбеге жүргізілген кесінділер R әрпімен белгіленген; төменде «1.97-сурет» деп жазылған.]
1.192. Сырттай сызылған шеңбердің радиусы мен диагоналының арасындағы бұрышы бойынша тіктөртбұрыш салыңдар (1.97-сурет).
1.193. Іштей сызылған шеңбердің радиусы мен қабырғасы бойынша ромб салыңдар.
1.194. Егер параллелограмға іштей шеңбер сызу мүмкін болса, онда оның ромб болатынын дәлелдеңдер.
1.195. Егер ромбыға сырттай шеңбер сызу мүмкін болса, онда оның шаршы болатынын дәлелдеңдер.
Қысқаша: 1.191 — 30 см; 1.192–1.193 — салу алгоритмдері; 1.194–1.195 — дәлелдеу. Бұл есептердің негізі — сырттай және іштей сызылған төртбұрыштардың қасиеттері.
1.191. Шеңберге сырттай сызылған төртбұрыштың қасиеті: қарама-қарсы қабырғаларының қосындылары тең, яғни \(AB+CD=BC+AD\). Егер \(AB+CD=15\) см болса, онда \(BC+AD=15\) см. Периметр \(P=(AB+CD)+(BC+AD)=15+15=30\) см. Жауабы: 30 см.
1.192. Тіктөртбұрыштың диагональдары тең және қиылысу нүктесінде қақ бөлінеді. Сондықтан оның төбелері центрі диагональдардың қиылысу нүктесінде болатын шеңберге тиісті; бұл — сырттай сызылған шеңбер, оның радиусы \(R\) диагональдың жартысына тең. Салу: 1) центрі \(O\) нүктесінде радиусы \(R\) шеңбер саламыз; 2) \(O\) арқылы екі диаметрді арасындағы бұрышы \(\varphi\) болатындай етіп жүргіземіз; 3) диаметрлердің ұштарын тізбектей қосамыз. Пайда болған төртбұрыш — тіктөртбұрыш, өйткені оның диагональдары тең және қақ бөлінеді.
1.193. Ромбтың қарама-қарсы қабырғаларының арасындағы қашықтық іштей сызылған шеңбердің диаметріне тең, сондықтан ромбтың биіктігі \(h=2r\). Егер ромбтың қабырғасы \(a\), сүйір бұрышы \(\alpha\) болса, \(h=a\sin\alpha\), яғни \(\sin\alpha=\frac{2r}{a}\). Салу: 1) \(\sin\alpha=\frac{2r}{a}\) болатын \(\alpha\) бұрышын саламыз (бұл үшін \(2r\le a\) болуы керек); 2) бұрыштың қабырғаларына \(a\) кесіндісін өлшеп саламыз; 3) параллель қабырғаларды жүргізіп, ромбты аяқтаймыз. Оның биіктігі \(2r\) болғандықтан, іштей сызылған шеңбер радиусы \(r\)-ге тең.
1.194. Параллелограмға іштей шеңбер сызу мүмкін болса, онда ол — шеңберге сырттай сызылған төртбұрыш. Сырттай сызылған төртбұрыштың қасиеті бойынша \(AB+CD=BC+AD\). Параллелограммда қарама-қарсы қабырғалар тең: \(AB=CD\), \(BC=AD\). Сондықтан \(2AB=2BC\), яғни \(AB=BC\). Параллелограмның іргелес қабырғалары тең болса, ол ромб. Дәлелденді.
1.195. Ромбқа сырттай шеңбер сызу мүмкін болса, онда ромб — шеңберге іштей сызылған төртбұрыш. Іштей сызылған төртбұрыштың қасиеті бойынша қарама-қарсы бұрыштардың қосындысы \(180^\circ\): \(\angle A+\angle C=180^\circ\). Ромбта \(\angle A=\angle C\), сондықтан \(2\angle A=180^\circ\), \(\angle A=90^\circ\). Бір бұрышы \(90^\circ\) болатын ромб — шаршы. Дәлелденді.