Новая Школа - онлайн-школа подготовки к ЕГЭ
Задача Задача №3820942
А
Аноним
6 часов назад · публичный вопрос
А
Аноним

правила кыргызского языка напиши а то мне нужно на районный из за этого

Ответ нейросети
6 часов назад

Кратко

В кыргызском языке почти всё образуется аффиксами в конце слова, а их вариант зависит от закона гармонии гласных (үндөштүк). Если поймёшь его — сам соберёшь и множественное число, и падежи, и притяжательные.


1. Үндөштүк — гармония гласных (главное правило)

В слове гласные бывают только «твёрдые» (задние) или только «мягкие» (передние):

Твёрдые (задние) Мягкие (передние)
а, ы, о, у э/е, и, ө, ү

Поэтому аффикс всегда имеет два (а иногда четыре) варианта: бала-лар — үй-лөр, мектеп-тер — көл-дөр.

Второй слой — губная гармония: если последний гласный о, у — в аффиксе тоже о/у (кол → кол-дор); если ө, ү — то ө/ү (көл → көл-дөр).

2. Множественное число

На что оканчивается слово Аффикс Пример
гласный, й, р -лар/-лер/-лор/-лөр балалар, үйлөр, тоолор
л -дар/-дер/-дор/-дөр балдар, көлдөр, жолдор
звонкие м, н, ң, з, ж -дар/-дер/-дор/-дөр мугалимдер, кагаздар
глухие п, к, с, ш, т, ч -тар/-тер/-тор/-төр китептер, таштар, достор

Важно: после числительного множественное число не ставится: беш китеп, эки бала.

3. Падежи (жөндөмөлөр) — 6 штук

Падеж Вопрос Аффиксы бала үй мектеп
Атооч ким? эмне? — бала үй мектеп
Илик кимдин? эмненин? -нын/-нин/-нун/-нүн, -дын/-дин/-дун/-дүн, -тын/-тин/-тун/-түн баланын үйдүн мектептин
Барыш кимге? эмнеге? -га/-ге/-го/-гө, -ка/-ке/-ко/-кө балага үйгө мектепке
Табыш кимди? эмнени? -ны/-ни/-ну/-нү, -ды/-ди/-ду/-дү, -ты/-ти/-ту/-тү баланы үйдү мектепти
Жатыш кимде? эмнеде? -да/-де/-до/-дө, -та/-те/-то/-тө балада үйдө мектепте
Чыгыш кимден? эмнеден? -дан/-ден/-дон/-дөн, -тан/-тен/-тон/-төн баладан үйдөн мектептен

Логика выбора: после гласного и звонкого — вариант на -н-/д-, после глухого — на -т-, а гласный аффикса подчиняется үндөштүк.

4. Притяжательные аффиксы (таандык)

китеп (книга): китепим, китепиң, китепи, китепибиз, китепиңер, китепи. Во множественном числе: китептерим, китептериң…

5. Глагол (жак)

бар- (идти), настоящее-будущее: мен барамын, сен барасың, ал барат, биз барабыз, силер барасыңар, алар барышат. Прошедшее: мен бардым, сен бардың, ал барды, биз бардык, силер бардыңар, алар барышты. Отрицание — аффикс -ба/-бе/-бо/-бө: барбаймын, келбеймин; для имён — жок, эмес (китеп жок, бул китеп эмес).

6. Что ещё спрашивают на олимпиадах

  • Порядок слов: подлежащее → второстепенные → сказуемое: Мен бүгүн мектепке барамын.
  • Нет рода, нет предлогов — вместо них послелоги: менен (с), үчүн (для), чейин (до), кийин (после), жөнүндө (о), боюнча (по).
  • Вопросительная частица -бы/-би/-бу/-бү, -пы/-пи/-пу/-пү: Сен келесиң*би?*
  • Словообразование: -чы/-чи (ишчи), -лык/-лик, -луу/-лүү (тоолуу), -сыз/-сиз (үйсүз), -даш/-деш (курдаш).

Проверь себя

  1. көл → множественное число? → көлдөр (л + ө → -дөр)
  2. мектеп → барыш падеж? → мектепке (глухой п → -ке)
  3. «Я иду в школу» → Мен мектепке барамын.
  4. «У меня нет книги» → Менде китеп жок.

Если для районного нужна конкретная тема — например, только падежи, только глагольные времена или фонетика (үндөштүк, үндештүк) — скажи, разберу её подробно с тренировочными примерами.

Обсуждение

2 сообщения
А
Аноним

На кыршызском

Нейросеть6 часов назад

Кыскача

Кыргыз тилинде сөздүн маанисин өзгөртүүчү нерсенин дээрлик баары — сөздүн аягындагы мүчөлөр. Ал эми мүчөнүн кайсы варианты тиркелерин үндөштүк мыйзамы аныктайт. Ошону түшүнсөң, көптүк, жөндөмө, таандык — баарын өзүң түзөсүң.


1. Үндөштүк мыйзамы (эң негизги эреже)

Үндүүлөр эки топко бөлүнөт:

Жоон үндүүлөр Ичке үндүүлөр
а, ы, о, у э/е, и, ө, ү

Бир сөздүн ичинде же жоон, же ичке үндүүлөр гана кездешет. Ошондуктан мүчө дайыма эки (кээде төрт) вариантта болот: бала-лар — үй-лөр, мектеп-тер — көл-дөр.

Экинчи катмар — эрин үндөштүгү: акыркы үндүү о, у болсо мүчөдө да о/у (кол → колдору), ө, ү болсо — ө/ү (көл → көлдөрү).

2. Көптүк мүчө

Сөз эмнеге бүтөт Мүчө Мисал
үндүүгө, й, р -лар/-лер/-лор/-лөр балалар, үйлөр, тоолор
л -дар/-дер/-дор/-дөр балдар, көлдөр, жолдор
уян үнсүз: м, н, ң, з, ж, б, д, г -дар/-дер/-дор/-дөр мугалимдер, кагаздар, таңдар
катуу үнсүз: п, к, с, ш, т, ч -тар/-тер/-тор/-төр китептер, таштар, достор

Эскертүү: сандан кийин көптүк мүчө коюлбайт: беш китеп, эки бала.

3. Жөндөмөлөр — 6 жөндөмө

Жөндөмө Суроо Мүчө бала үй мектеп
Атооч ким? эмне? — бала үй мектеп
Илик кимдин? эмненин? -нын/-нин/-нун/-нүн, -дын/-дин/-дун/-дүн, -тын/-тин/-тун/-түн баланын үйдүн мектептин
Барыш кимге? эмнеге? -га/-ге/-го/-гө, -ка/-ке/-ко/-кө балага үйгө мектепке
Табыш кимди? эмнени? -ны/-ни/-ну/-нү, -ды/-ди/-ду/-дү, -ты/-ти/-ту/-тү баланы үйдү мектепти
Жатыш кимде? эмнеде? -да/-де/-до/-дө, -та/-те/-то/-тө балада үйдө мектепте
Чыгыш кимден? эмнеден? -дан/-ден/-дон/-дөн, -тан/-тен/-тон/-төн баладан үйдөн мектептен

Тандоо тартиби: үндүү жана уян үнсүздөн кийин — -н-/д- варианты, катуу үнсүздөн кийин — -т- варианты; үндүүсү үндөштүк боюнча өзгөрөт.

4. Таандык мүчөлөр

китеп: китепим, китепиң, китепи, китепибиз, китепиңер, китепи (көптүктө: китептерим, китептериң…). бала: балам, балаң, баласы, балабыз, балаңар, баласы. үй: үйүм, үйүң, үйү, үйүбүз, үйүңөр, үйү.

5. Этиш

Учур-келерки убакыт: мен барамын, сен барасың, ал барат, биз барабыз, силер барасыңар, алар барышат. Өткөн убакыт: мен бардым, сен бардың, ал барды, биз бардык, силер бардыңар, алар барышты. -ган/-ген/-гон/-гөн: барганмын, келгенсиң. Танбас форма: -ба/-бе/-бо/-бө, -па/-пе/-по/-пө: барбаймын, келбеймин; барган жокмун. Атоочтун терс формасы: жок, эмес — китеп жок, бул китеп эмес.

6. Сүйлөм түзүлүшү жана башкалар

  • Сөз тартиби: ээ → айкындооч → толуктооч → баяндооч: Мен бүгүн мектепке барамын.
  • Род жок, предлог жок — анын ордуна жандоочтор: менен (с), үчүн (для), чейин (до), кийин (после), жөнүндө (о), боюнча (по), аркылуу (через), сайын.
  • Суроо мүчөсү: -бы/-би/-бу/-бү, -пы/-пи/-пу/-пү: Сен келесиң*би?*
  • Сөз жасоочу мүчөлөр: -чы/-чи (ишчи), -лык/-лик (башчылык), -луу/-лүү (тоолуу), -сыз/-сиз (үйсүз), -даш/-деш (курдаш).

Өзүңдү текшер

  1. көл → көптүк? → көлдөр (л + ө → -дөр)
  2. мектеп → барыш жөндөмө? → мектепке (катуу п → -ке)
  3. «Мен мектепке барамын» → Мен мектепке барамын.
  4. «Менде китеп жок» → Менде китеп жок.

Райондук олимпиадага белгилүү бир тема керек болсо — мисалы, жөндөмөлөр, этиштин убакыттары же фонетика (үндөштүк) — айт, ошону машыгуу көнүгүүлөрү менен кененирээк түшүндүрөм.