Иншо
Соиби Табрезӣ — шоири новатор ва мутафаккири садаи XVII
Яке аз бузургтарин симоҳои адабию фарҳангии садаи XVII Мирзо Муҳаммадали Соиби Табрезӣ мебошад. Ӯ адиби навовару эҷодкори тозагор аст ва бо эҷодиёти ғаниву гуногунҷилои худ на танҳо ба адабиёти асри хеш, балки ба ҷараёни баъдии адабиёт низ таъсири амиқ гузоштааст. Воқеан, Соиб намояндаи барҷастаи мактаби сабки ҳиндӣ дар адабиёти тоҷику форс ба шумор меравад.
Соиб соли 1592 дар шаҳри Табрез ба арсаи ҳастӣ ниҳодааст. Ӯ фарзанди Мирзо Абдурраҳим буда, аз нигоҳи баромади иҷтимоӣ ба табақаи бозаргонони ҷомеа мансуб аст. Аҷдоди ӯ асосан аз Табрез будаанд ва дар рӯзгори шоҳ Аббоси Кабир бо ташаббуси ин сиёсатмадор онҳо ба Исфаҳон кӯчонида шудаанд. Худи Соиб дар ин бора мегӯяд:
Соиб аз хоки поки Табрезаст, Ҳаст Саъдӣ гар аз гили Шероз.
Азбаски Соиб аз табақаи бозаргонон буд, ба ӯ муяссар шудааст, ки ҳамаи илмҳои ҷории замони худро фаро бигирад. Хусусан илмҳои фалсафа, ҳикмат, «Қуръон»-у тафсир, ҳадису фиқҳ, сарфу наҳв, луғат, адабиёт, калом, мантиқ, қофия, арӯз ва бадеъро ба хубӣ омӯхтааст. Бахусус дар илми хат баҳраи комил дошт, зеро нозукати ин ҳунарро аз устоду амаки худ — Шамсуддини Табрезӣ (Шамси Сонӣ), ки лақаби «Ширинкалам» дошт, омӯхтааст. Бо калами ӯ «Хамса»-и Низомии Ганҷавӣ, «Куллиёт»-и Шамси Табрезӣ ва бисёр асарҳои дигар китобат шудаанд.
Дар овони ҷавонӣ Соиб ба зиёрати Макка ва Мадина рафта, пас аз адои ҳаҷ дар ватан бисёр наистода, муддате дар Кобул иқомат ихтиёр мекунад. Вай дар Кобул бо ҳокими он ҷо Зафархон наздикӣ пайдо менамояд, зеро ҳоким дар симои Соиб шахси донишманду эҷодкори соҳибистеъдодро дармеёбад. Худи Зафархон табъи шоирӣ дошта, сухану суханварро хеле хуб қадршиносӣ мекард ва Соибро ҳатто устоди хеш мехонд. Баъдтар бо дастгирии ӯ Соиб ба дарбори Султони Ҳинд — Шоҳҷаҳон низ роҳ меёбад. Аз ишораҳои шоир чунин ба мушоҳида мерасад, ки ӯ дар Ҳиндустон шуҳрати беандоза пайдо карда будааст:
Пеш аз ин ҳарчанд шуҳрат доштам дар мулки Ироқ, Сайри мулки Ҳинд Соибро баландовоза кард.
Баъдан, чун овозаи шеъраш паҳн шуд, шоҳ Аббос Соибро ба Исфаҳон хонд ва пас аз ӯ шоҳ Сулаймон ҳам ӯро қадршиносӣ кард. Соиб муддате сайри диёри Мовароуннаҳрро низ намуда, бо аҳли шеъру адаби он диёр ошно шудааст. Ӯ баъдҳо хидмати дарборро истеъфо дода, беш аз даҳ сол берун аз дарбор ба эҷод пардохтааст. Охири умри ӯ дар Исфаҳон гузашта, соли 1675 вафот кардааст ва оромгоҳаш ҳам дар Исфаҳон аст. Писари шоир Мирзо Раҳими Соиб низ дар шеъру адаб маъруф будааст.
Эҷодиёти Соиб ғаниву серпаҳлуст ва дар он ғазал мавқеи аввалиндараҷа дорад. Дар маҷмӯъ ба қалами ӯ 120 ҳазор байт тааллуқ дошта, аз он ҷумла маснавии «Қандаҳорнома» низ ба ӯ нисбат дода мешавад. Муҳимтарин хусусияти таркиби девони шоир он аст, ки ӯ ашъори худро аз рӯи мавзӯъ гурӯҳбандӣ кардааст: ашъори ишқӣ, ки дар онҳо нозу истиғнои маъшуқа ва ҳусну ҷамоли вай васф шудааст, таҳти унвони «Миръот-ул-ҷамол» (ойинаи ҳусн) меоянд; ашъоре, ки ҷузъиёти ҳусни зоҳирии маҳбуба — чашму абрӯ, холу зулуф, шонаву оинаро ситоиш мекунанд, «Ороиши нигор» ном доранд; шеърҳое, ки шодию нишот ва хушгузаронии умрро дар бар мегиранд, «Майхона» меноманд; ва ашъори ҳиҷоӣ, фалсафӣ ва ҷанговарона дар китоби «Воқеъ-ул-хиёл» ҷой гирифтаанд. Ба ин бахшҳо қасид илова шуда, «Куллиёт»-и Соиб фароҳам омадааст. Чунин мураттабсозии девон дар таърихи адабиёти тоҷик падидаи нодир аст.
Соиб на танҳо дар навъҳои лирикӣ — қасида, қитъа, рубоӣ — табъи баланд доштааст, балки дар эҷоди осори манзуми калонҳаҷм низ устоди давр будааст: аз ӯ маснавиҳои «Қандаҳорнома» ва «Маҳмуду Аёз» ба ёдгор мондаанд. Ӯ дар офаридани мусаммат низ хеле қавиннафас аст. Дар девони шоир 8 мусаммати муҳаммас мавҷуд аст, ки аз чаҳор то ҳафт банд буда, дар маҷмӯъ 42 банд ва 210 мисраъ, ё ин ки 105 байтро ташкил медиҳанд. Ин мусамматҳо дар мавзӯъҳои ишқӣ, маю бода, баҳору зебоиҳои табиат эҷод шудаанд ва оҳангҳои иҷтимоиро низ фаро гирифтаанд. Намунаи онҳо мусаммати муҳаммаси аввали девон аст, ки бо байти зерин оғоз меёбад:
Тулуи субҳи содиқ сар зад аз пироҳани мино, Насими рӯҳпарвар мезад аз гулшани мино, Сурӯғи духтари раз кардам аз маскани мино...
Дар банди чаҳоруми ин мусаммат тахаллуси адиб ба ҳайси радифи мураккаб оварда шудааст, ки ҳам таъкиди маъно ва ҳам таъмини оҳангнокии бандро дорад. Мусаммат дар вазни ҳазаҷи мусаммани солим таълиф шудааст.
Хулоса, Соиби Табрезӣ адиби навоварест, ки бо мероси бузурги адабии худ — девони мураттабшуда, ғазалҳо, қасидаҳо, маснавиҳо ва мусамматҳо — ба рушди адабиёти тоҷику форс саҳми арзанда гузоштааст. Эҷодиёти ӯ то имрӯз арзиши баланди бадеӣ ва тарбиявӣ дорад ва омӯхтани он барои ҳар як муҳаққиби адабиёт зарур аст.
Чӣ тавр чунин иншоро худ нависӣ
1. Нақша. Иншо аз рӯи тартиби маълумоти китоб сохта мешавад:
- муқаддима — Соиб ҳамчун симои садаи XVII;
- зиндагинома — таваллуд, пайдоиш, таҳсил;
- сафарҳо — ҳаҷ, Кобул, Ҳиндустон, Исфаҳон;
- эҷодиёт — ҳаҷми мерос ва таркиби девон;
- мусамматот — шакл, миқдор, мавзӯъ, намуна;
- хулоса — арзиши мероси ӯ.
2. Ҳар банд = як фикр. Аввал ҷумлаи асосӣ (масалан, «Соиб аз табақаи бозаргонон буд»), баъд далел ё мисол аз матн.
3. Иқтибосҳо. Байтҳоро аз китоб айнан нақл кун ва бо нақлшавӣ ҷудо кун — ин ба иншо ҳуҷҷатнокӣ медиҳад.
4. Санҷиш. Баъди навиштан тафтиш кун: солҳо (1592, 1675), рақамҳо (120 ҳазор байт, 8 мусаммат, 42 банд, 210 мисраъ = 105 байт) ва номҳо (Мирзо Абдурраҳим, Шамси Сонӣ, Зафархон, Шоҳҷаҳон, Мирзо Раҳими Соиб) бо матн мувофиқ бошанд.
Эзоҳ: дар аксҳо канораи рости саҳифаҳо каме бурида шудааст; маълумоти калидӣ хонда мешавад, аммо баъзе ҷумлаҳо нопурраанд — онҳоро дар иншо истифода набурдам.