Сверь числа и знаки с фото.
БИОЛОГИЯ: ОКУУЧУНУН ИШ ДЕПТЕРИ 9-класс | II бөлүм. Тиричиликтин үзгүлтүксүздүгүнүн молекула-генетикалык деңгээли Окуучунун аты-жөнү ______ Класс 9-___ Күнү ______
§ 10. ТУКУМ КУУЧУЛУК ЖАНА ӨЗГӨРГҮЧТҮК
1-тапшырма. Түшүнүктөр менен иштөө (Терминдерге аныктама бергиле) Окуу китебинин текстин пайдаланып, төмөнкү биологиялык терминдердин маанисин жазыңыз. • Тукум куучулук — ___ • Өзгөргүчтүк — ___ • Модификациялык өзгөргүчтүк — ___ • Реакциянын нормасы — ___ • Мутациялар — ___
2-тапшырма. Схеманы толтуруу: «Өзгөргүчтүктүн түрлөрү» (29-сүрөт боюнча) Бош кутучаларга өзгөргүчтүктүн тийиштүү түрлөрүн жазыңыз.
ӨЗГӨРГҮЧТҮКТҮН ТҮРЛӨРҮ | Тукум куубаган (фенотиптик) | Тукум куучу (генотиптик) | | 1. ___ | 2. ___ | 3. ___ |
3-тапшырма. Салыштырмалуу таблица: «Өзгөргүчтүктүн түрлөрү» Таблицаны окуп, бош калган уячаларды тийиштүү маалыматтар жана мисалдар менен толуктаңыз.
| Өзгөргүчтүктүн түрлөрү | Пайда болуу себеби | Тукум кууйбу же куубайбы? | Жаратылыштагы мисалдар | | 1. Модификациялык өзгөргүчтүк | Чөйрөнүн шарттарынын (жарык, температура, тамак-аш) таасири | ___ | Кышкыл карагайдын тоодо жашоо жана [неразборчиво] жерде өсүшү, [неразборчиво] жүнүнүн түсү | | 2. Комбинативдик өзгөргүчтүк | ___ | Тукум кууйт (генотиптик) | ___ |
Кыскача жооп
1-тапшырма. Терминдерге аныктама
- Тукум куучулук — организмдин өз белгилерин жана касиеттерин кийинки муундарга берүү жөндөмдүүлүгү.
- Өзгөргүчтүк — организмдин жаңы белгилерди алышы; белгилердин муундарда же чөйрө таасири менен өзгөрүшү.
- Модификациялык өзгөргүчтүк — чөйрөнүн шарттарынын таасиринен пайда болгон, генотипти өзгөртпөгөн жана тукумга берилбеген өзгөрүүлөр.
- Реакциянын нормасы — белгинин чөйрө таасири менен өзгөрүү чеги (генотип аныктаган диапазон).
- Мутациялар — ДНКдагы, гендердеги же хромосомалардагы туруктуу, тукум куучу өзгөрүүлөр.
2-тапшырма. Схема
- Тукум куубаган (фенотиптик): 1 — модификациялык өзгөргүчтүк
- Тукум куучу (генотиптик): 2 — комбинативдик өзгөргүчтүк, 3 — мутациялык өзгөргүчтүк
3-тапшырма. Таблица (бош уячалар толукталды)
| Өзгөргүчтүктүн түрү | Пайда болуу себеби | Тукум кууйбу? | Жаратылыштагы мисалдар |
|---|---|---|---|
| 1. Модификациялык өзгөргүчтүк | Чөйрөнүн шарттарынын таасири (берилген) | Жок, тукум куубайт (фенотиптик) | Берилген |
| 2. Комбинативдик өзгөргүчтүк | Мейоздогу хромосомалардын эркин бөлүнүшү, кроссинговер, уруктануудагы гаметалардын кокустук айкалышуусу | Тукум кууйт (генотиптик) | Бир туугандардын ата-энесинен жана бири-биринен айырмаланышы; гибриддерде жаңы белгилердин пайда болушу |
Ключевые шаги и принцип
1. Ар кандай белги эки нерседен турат: \[ \text{белги} = \text{генотип} + \text{чөйрө} \] Тукум куучулуктун материалдык негизи — ДНК (гендер, генотип).
2. Өзгөргүчтүктүн эки тобу — генотип өзгөрөбү же жокпу:
- генотип өзгөрбөсө → фенотиптик (модификациялык): тукум куубайт, реакция нормасынын чегинде гана болот;
- генотип өзгөрсө → генотиптик: комбинативдик (бар гендер жаңыча айкалышат) жана мутациялык (гендин өзү жаңы болуп калат).
3. Айырмалоо эрежеси (текшерүү): белги чөйрө өзгөргөндө гана өзгөрүп, тукумда кайталанбаса — модификация; тукумда кайталанса — генотиптик.
4. Мисал менен текшерүү: бир генотиптүү эки өсүмдүк жарыкта жана көлөкөдө өссө, бою ар башка, бирок тукуму бирдей → модификация. Ал эми гүлдүн түсү тукумга өтсө → генотиптик (комбинативдик же мутациялык).