Кыскача: проектны өч бүлеккә бүлеп эшләгез. Беренчесендә — Тукай тормышының вакыт сызыгы, икенчесендә — ике әсәргә анализ таблицасы, өченчесендә — 8–10 кызыклы факт карточкасы. Һәр бүлектә бер цитата яки иллюстрация һәм чыганак күрсәтелсен.
1. Тукайның тормыш юлы
Вакыт сызыгы өчен төп мәгълүмат:
- 26 апрель 1886 ел — Габдулла Тукай (чын фамилиясе Тукаев) Казан губернасының Кушлавыч авылында, хәзерге Татарстанның Арча районында, туган.
- Балачагы авыр була: иртә ятим кала, туганнар тәрбиясендә үсә. Балачак елларының бер өлеше Кырлай авылы белән бәйле; бу авыл аның иҗатында туган як символы булып кала.
- Казанның «Мөхәммәдия» мәдрәсәсендә, соңрак Троицкның «Рәсүлия» мәдрәсәсендә укый.
- 1905 еллардан матбугатта актив катнаша: шигырьләр, мәкаләләр яза.
- 1907 елда Казанга кайта, шагыйрь һәм журналист буларак эшли.
- 15 апрель 1913 ел — Казанда, нибары 26 яшендә, вафат була. Аны үпкә авыруы җиңә.
Кыска текст:
Габдулла Тукай — татар халкының бөек шагыйре, балалар әдәбиятын үстерүче, публицист. Ул халык телен, әкиятләрен, мифологиясен иҗатына керткән. Аның «Туган тел» шигыре татар халкының рәсми булмаган гимнына әйләнгән дип санала.
Эпиграф итеп куегыз:
«И туган тел, и матур тел, әткәм-әнкәмнең теле!»
2. Тукайның иҗаты: ике әсәргә анализ
Иң уңайлы вариант — «Шүрәле» һәм «Су анасы». Әгәр укытучы башка әсәрләр билгеләсә, шул ук схеманы кулланыгыз: эчтәлек — геройлар — мәгънә — иллюстрация.
| Әсәр | Кыскача эчтәлек | Төп геройлар | Әсәрнең мәгънәсе | Иллюстрация идеясе |
|---|---|---|---|---|
| «Шүрәле» (1907) | Урманга утынга барган егет Шүрәле белән очраша. Шүрәле аны кытыклап үтермәкче була. Егет хәйлә белән Шүрәленең бармакларын агач ярыгына кыстыра да коткарыла. | Егет — кыю, акыллы, тапкыр; Шүрәле — урман иясе, куркыныч та, надан да | Акыл һәм тапкырлык куркынычтан өстен; халык мифологиясенә хөрмәт; куркуны җиңәргә өйрәтә | Караңгы тылсымлы урман, озын бармаклы Шүрәле, балта тоткан егет; якты-караңгы контраст |
| «Су анасы» (1908) | Малай су буенда Су анасын күреп, аның алтын тарагын алып кача. Төнлә Су анасы тәрәзә төбенә килеп тарагын сорый. Малай куркып, таракны кире бирә. | Малай — кызыксынучан, куркак; Су анасы — серле, матур, үз әйберен таләп итүче | Кеше әйберенә тимәү, намуслылык, серле дөньяга сак карау | Айлы төн, елга, озын чәчле Су анасы һәм алтын тарак; тәрәзәдә малай |
Ничек итеп анализны тулы ясарга:
һәр әсәр өчен 4 пункт булсын: 1) кыскача эчтәлек, 2) төп геройлар, 3) әсәрнең мәгънәсе, 4) иллюстрация. Шул рәвешле укытучы нәрсәне сораганын да, үзегез өйрәнгәнне дә күрәчәк.
3. Кызыклы фактлар китабы
Һәр фактны аерым карточка итеп ясагыз: башта кыска исем, астына 1–2 җөмлә.
- Чын исеме — Габдулла Тукаев. «Тукай» — аның әдәби псевдонимы.
- 26 апрель — Тукай туган көн. Татарстанда бу көн Туган тел көне буларак та билгеләнә.
- «Туган тел» — рәсми булмаган гимн. Бу шигырь татар халкының иң танылган әсәрләреннән санала.
- Ул 26 яшендә вафат була, әмма йөзләрчә шигырь, поэма, әкият һәм мәкалә калдыра.
- Балалар өчен күп яза. «Шүрәле», «Су анасы», «Кәҗә белән Сарык» халык авыз иҗатына нигезләнгән.
- Рус һәм көнчыгыш мәдәниятен белә. Пушкин, Крылов әсәрләре белән таныш була, тәрҗемәләр ясый.
- Журналист та була. Ул газета-журналларда эшләп, наданлыкка һәм гаделсезлеккә каршы яза.
- Казанда Тукай музее бар. Аның исемен шулай ук театр, урамнар, премия йөртә.
- Кырлай авылы аның балачак иле. Бу урын аның шигырьләренә туган як мотивларын керткән.
- Аның әсәрләре бүген дә җырлана һәм укыла. «Туган тел» мәктәпләрдә һәм бәйрәмнәрдә еш башкарыла.
Бизәү һәм яклау өчен план
- 1 бит: проект исеме, Тукай портреты, эпиграф.
- 2 бит: тормыш юлының вакыт сызыгы — 5–6 дата, картада Кушлавыч һәм Казан.
- 3 бит: ике әсәргә таблица һәм ике кечкенә иллюстрация.
- 4 бит: «Беләсеңме?» факт карточкалары, ахырда 2–3 сораулы викторина.
- Чыганаклар: дәреслек, Тукай музее материаллары, татар энциклопедиясе. Интернеттан алган фактны ике чыганак белән тикшерегез.
Үзеңне тикшер: өч тема аерылып торамы? Биографияда даталар дөресме? Ике әсәрдә дә 4 элемент бармы? Фактлар саны 8дән ким түгелме? Текст үз сүзләрең белән язылганмы?
Яклау өчен кыска текст:
«Безнең проект Габдулла Тукайга багышланган. Беренче бүлектә аның тормыш юлын вакыт сызыгы рәвешендә күрсәттек. Икенче бүлектә “Шүрәле” һәм “Су анасы” әсәрләренә анализ ясадык. Өченче бүлектә кызыклы фактлар һәм викторина тәкъдим итәбез. Тукай 26 яшь кенә яшәсә дә, татар мәдәниятенә зур мирас калдырган».