мутатсия Деген эмне
Кыскача жооп
Мутация — бул организмдин тукум куума материалынын (ДНКнын) нуклеотид ырааттуулугунун туруктуу өзгөрүшү. Мындай өзгөрүү клетка бөлүнгөндө кийинки муунга берилиши мүмкүн.
Негизги түшүнүктөр
1. Мутация деңгээл боюнча үч түргө бөлүнөт:
- Гендик (чекиттик) — бир же бир нече нуклеотид алмашат, түшүп калат же кошулат. Мисалы, ДНКдагы
ТАЦтриплетиТАГболуп калса — бул гендик мутация. Натыйжада белоктогу бир аминокислота башкага алмашат. - Хромосомалык — хромосоманын бүтүндөй бөлүгү жоголот, экиленет же башка хромосомага өтөт.
- Геномдук — хромосомалардын саны өзгөрөт (мисалы, өсүмдүктөрдөгү полиплоидия).
2. Эмнеден пайда болот (себептери):
- Мутагендер: иондоштуруучу жана ультрафиолет нурлар, кээ бир химиялык заттар, вирустар;
- ДНКнын репликациясындагы табигый каталар — бул эң кеңири тараган себеп.
3. Кандай натыйжа берет:
- нейтралдуу — организмге таасир этпейт;
- зыяндуу — тукум куума ооруларга алып келет;
- пайдалуу — селекцияда жана эволюцияда жаңы белгилердин булагы болот.
Эмнеге мындай?
Мутация — тукум куума өзгөрүү, анткени ал ДНКнын өзүндө жазылып калат, ал эми ДНК клетка бөлүнгөндө көчүрүлүп берилет. Ошондуктан мутация кийинки муунда да сакталат — бул аны жөнөкөй «убагында болгон өзгөрүүдөн» айырмалайт.
Өзүңдү текшер
Эгер ДНКдагы бир гана нуклеотид алмашса — бул кайсы түрдөгү мутация? (Жооп: гендик, чекиттик мутация.)
Обсуждение
8 сообщенийГендик храмасомалык Жана геномдук мутатсияларга аныктама бер
Кыскача аныктамалар
1. Гендик мутация — бир гендин ичиндеги ДНК нуклеотиддеринин ырааттуулугунун өзгөрүшү. Башкача айтканда, бир «сөз» ичиндеги тамгалардын (нуклеотиддердин) алмашуусу, түшүп калышы же кошулушу.
2. Хромосомалык мутация — хромосоманын түзүлүшүнүн өзгөрүшү. Бул учурда хромосоманын бөлүгү (көптөгөн гендер менен) жоголот, экиленет, ордунан бурулат же башка хромосомага өтөт.
3. Геномдук мутация — хромосомалардын санынын өзгөрүшү. Хромосоманын түзүлүшү да, гендердин ички ырааттуулугу да бузулбайт — жөн гана алардын саны туура эмес болот.
Толук ажыратуу
| Белгиси | Гендик мутация | Хромосомалык мутация | Геномдук мутация |
|---|---|---|---|
| Эмне өзгөрөт | Бир ген ичиндеги нуклеотиддер | Хромосоманын түзүлүшү | Хромосомалардын саны |
| Көлөмү | 1–2 нуклеотид | Хромосоманын бөлүгү (көп гендер) | Бүт хромосомалар же жыйынды |
| Мисал | «Орок клеткалуу анемия» | «Мысык үнү» синдрому (5-хромосоманын бөлүгү жоголот) | Даун синдрому (\(47\) хромосома), полиплоидия (\(3n\), \(4n\) өсүмдүктөрдө) |
| Кандай пайда болот | Репликациядагы ката, мутагендер | Нурлануу, химиялык заттар, мейоздогу ката | Мейоздо хромосомалардын ажырабай калышы |
Хромосомалык мутациянын негизги түрлөрү
- Делеция — бөлүктүн жоголушу;
- Дупликация — бөлүктүн экиленүүсү;
- Инверсия — бөлүктүн \(180^\circ\)-ка бурулушу (ичиндеги гендердин тартиби өзгөрөт);
- Транслокация — бөлүктүн башка (гомологиялык эмес) хромосомага өтүшү.
Эмнеге мындай бөлүнөт?
Ажыратуунун негизи — өзгөрүүнүн деңгээли:
- гендин ичи → гендик;
- хромосоманын түзүлүшү → хромосомалык;
- хромосомалардын саны → геномдук.
Ошондуктан «бир ген бузулдубу, же хромосоманын бүт бөлүгүбү, же саныбы» деген суроо аркылуу түрүн аныктоого болот.
Өзүңдү текшер
Мейоздо 21-хромосомалар ажырабай, натыйжада гаметада бир хромосома ашыкча калса — бул кайсы түрдөгү мутация? (Жооп: геномдук — сан өзгөрдү, түзүлүш эмес.)
Г фириздин мутациялык теориясынын негизги теориясын тушундургуло
Кыскача жооп
Гуго де Фриздин мутациялык теориясы (1901–1903-жж.) — жаңы түрлөр пайда болгон негизги булак мутациялар деп эсептеген теория. Де Фриз Дарвиндин «акырындык менен топтолгон майда өзгөрүүлөр» идеясына каршы, түрлөр секириктүү (кескин) түрдө пайда болот деп эсептеген.
Теориянын негизги жоболору
1. Мутациялар күтүлбөгөн жерден, секириктүү пайда болот. Аралык формалар жок — жаңы белги бир муунда эле пайда болот.
2. Мутация — тукум куума өзгөрүү. Ал кийинки муунга берилет, ошондуктан эволюциялык мааниге ээ.
3. Мутациялар багытталбаган (түрткүсүз) мүнөздө. Алар сырткы шартка «жооп» катары эмес, кокустан пайда болот: пайдалуу да, зыяндуу да, нейтралдуу да болушу мүмкүн.
4. Мутациялар сейрек кездешет, бирок кайталанышы мүмкүн. Ошондуктан алар табигый тандоо үчүн материал болуп берет.
5. Мутациялар — эволюциянын негизги материалы. Жаңы түр бир эле мутациядан пайда болушу мүмкүн (сальтация — «секирүү» жолу менен түр пайда болуу).
6. Мутациялар ар кандай организмдерде окшош түрдө пайда болушу мүмкүн — де Фриз бул байкоону «мутациялардын окшоштук мыйзамы» деп атаган.
Де Фриз эмнеге таянган?
Ал энотераны (түнкү сулуу гүл) көп жылдар бою байкап, анын тукумунда кескин айырмаланган формаларды тапкан. Ошол «секириктүү» өзгөрүүлөрдү мутация деп атаган — ушул термин илимге ушундан кирген.
Мааниси жана чектөөсү
Мааниси: де Фриз «мутация» түшүнүгүн илимге киргизип, тукум куума өзгөрүүлөрдүн ролун көрсөткөн; мутациялык өзгөрүүчүлүк эволюциянын материалы экенин далилдеген.
Чектөөсү: кийин белгилүү болгондой, энотерадагы де Фриз байкаган «мутациялардын» көбү чыныгы гендик мутация эмес, хромосомалык кайра түзүлүүлөр жана полиплоидия болгон. Ошондой эле ал мутациялардын ролун ашыкча баалап, табигый тандоонун маанисин төмөндөткөн — заманбап синтетикалык эволюция теориясында мутация материал гана, ал эми багытын табигый тандоо аныктайт.
Өзүңдү текшер
Де Фриз боюнча жаңы түр кандай жол менен пайда болот жана ал Дарвинден эмнеси менен айырмаланат? (Жооп: секириктүү, бир нече мутация аркылуу; Дарвин акырындык менен топтолгон майда өзгөрүүлөрдү негиз кылган.)
Кандай тукум кууган орулар бар Жана алардын себеби эмнеде
Кыскача жооп
Тукум куума оорулар мутациянын деңгээлине жараша үч топко бөлүнөт: гендик (бир ген бузулат), хромосомалык (хромосоманын түзүлүшү бузулат) жана геномдук (хромосомалардын саны бузулат). Ошондой эле көп факторлуу оорулар бар — аларда тукум куума жак менен чөйрөнүн таасири кошулат. Себеби ар дайым бир: ДНКдагы мутация, бирок ал кандай пайда болгону ар башка.
1. Гендик (моногендик) оорулар
Бир гендин ичиндеги нуклеотид ырааттуулугу бузулат → белок туура эмес курулат → фермент иштебейт.
| Оору | Себеби |
|---|---|
| Фенилкетонурия | Фенилаланин гидроксилаза ферменти жок → фенилаланин топтолот |
| Орок клеткалуу анемия | Гемоглобиндин \(\beta\)-чынжырындагы бир аминокислота алмашат |
| Кистоздук фиброз | Хлор каналын куруучу ген бузулган → былжыр калыңдайт |
| Гемофилия | Кан уюштуруучу фактордун синтези бузулган (X хромосомада) |
| Дальтонизм | Көздүн колбочкаларындагы пигменттин гени бузулган (X хромосомада) |
| Альбинизм | Меланин синтезинин ферменти иштебейт |
2. Хромосомалык оорулар
Хромосоманын бөлүгү жоголот, экиленет, бурулат же башка хромосомага өтөт — ошондуктан бир заматта көптөгөн гендер жабыркайт.
- «Мысык үнү» синдрому — 5-хромосоманын кыска ийининин бөлүгү жоголот (делеция);
- Филадельфия хромосомасы — 9 жана 22-хромосомалардын бөлүктөрү алмашат (транслокация) → лейкозго алып келет.
3. Геномдук оорулар
Хромосомалардын саны өзгөрөт — адатта мейоздо хромосомалар ажырабай калгандыктан (нондизъюнкция).
- Даун синдрому — 21-хромосома үчөө: кариотип \(47,\text{XX},+21\);
- Клайнфельтер синдрому — \(47,\text{XXY}\);
- Тернер синдрому — \(45,\text{X0}\) — бир X хромосома жетишпейт;
- Пatau жана Эдвардс синдромдору — тиешелүүлүгүнө 13 жана 18-хромосомалардын үчөө.
4. Көп факторлуу оорулар
Бир нече ген жакшырбаган абалда болот, ал эми чөйрө аны «оталдырат»: кант диабети (2-тип), гипертония, бронх астмасы, шизофрения, кээ бир рак түрлөрү.
Себептери — эмнеден келип чыгат?
- Репликациядагы табигый каталар — ДНК көчүрүлгөндө кетирилген ката; бул эң кеңири таралган себеп.
- Мутагендер — иондоштуруучу жана ультрафиолет нурлар, химиялык заттар (мисалы, бензол), кээ бир вирустар.
- Мейоздогу бузулуу — хромосомалардын ажырабай калышы; бул учурда ананын жашы (35тен жогору) тобокелдикти жогорулатат.
- Туугандык нике — рецессивдик зыяндуу гендердин эки көчүрмөсү кошулуп калуу ыктымалдыгы өсөт.
- Мураскерлик (муундан муунга берилүү) — гендик оорунун өзү эмес, бузулган ген берилет.
Маанилүү айырма: «тубаса» ≠ «тукум куума»
- Тубаса оору — бала төрөлгөндө эле бар (мисалы, төрөлүүдөгү жаракаттан же инфекциядан улам келип чыккан).
- Тукум куума оору — ДНКдан берилет, бирок белгилери кийинчерээк билиниши мүмкүн (Хантингтон хореясы көбүнчө чоң кишилик жашта башталат).
Ошондуктан бардык тубаса оору тукум куума эмес, ал эми бардык тукум куума оору төрөлгөндө эле билинбейт.
Алдын алуу
Медициналык-генетикалык консультация, жаңы төрөлгөн балдарды скринингден өткөрүү (фенилкетонурияны эрте табуу — диета менен оорунун белгилерин алдын алат), туугандык никеден баш тартуу.
Өзүңдү текшер
Даун синдрому кайсы топко кирет жана эмне үчүн? (Жооп: геномдук — хромосоманын саны өзгөргөн, түзүлүшү эмес.)
Эмне учун ренгендик анализге Бир жылда Бир жолу корунушот
Кыскача жооп
«Жылына бир жолу» деген — бардык рентген текшерүүлөрүнө эмес, өпкөнүн профилактикалык флюорографиясына карата белгиленген тартип. Себеби эки жагдайдын тең салмагында: рентген нурлануусу мутаген (доза топтолот), ал эми ооруну эрте табуунун пайдасы ошол кичине тобокелдиктен кыйла жогору. Калган рентгендер (тиш, сынык, ички органдар) — «жылына бир жолу» эмес, медициналык көрсөтмө боюнча жасалат.
Себептери
1. Рентген — иондоштуруучу нурлануу, демек мутаген. Ал ДНКнын чынжырын үзөт, хромосомалык аберрацияларды жана гендик мутацияларды пайда кылат. Бул — биз мурунку сабакта караган мутациялардын түз булагы.
2. Доза топтолот (кумулятивдик эффект). Ар бир текшерүү жалпы дозага кошулат: \[ D_{\text{жалпы}} = D_1 + D_2 + \dots + D_n \] Клеткалардын репарация (калыбына келтирүү) системасы бардык зыянды толук оңдоп бүтүрбөйт, ошондуктан ашыкча текшерүүнүн кереги жок.
3. Радиациялык тобокел — ыктымалдуулук мүнөзүндө. «Кандай дозадан кийин сөзсүз оору» деген босого жок: доза канчалык чоң болсо, тобокелдин ыктымалдыгы ошончолук жогору. Ошондуктан дозаны «канча аз — ошончо жакшы» принциби боюнча ченейт.
4. Нормативдер дал ушундан улам. Калк үчүн эффективдүү дозанын чеги — жылына \(1\) мЗв. Ал эми флюорографиянын дозасы андан кыйла төмөн: цифралык аппаратта болжол менен \(0{,}03\)–\(0{,}05\) мЗв, эски плёнкалууда \(0{,}3\)–\(0{,}5\) мЗв. Демек андан бир нече эсе көп текшерүү да чектен чыгат, бирок «бир жолу» — акылга сыярлык минимум.
5. Пайдасы тобокелден жогору. Кургак учук жана өпкөнүн шишиги узак убакыт белгисиз жүрөт. Флюорография аларды эрте табат — эрте дарылоо өмүрдү сактайт. Ошондуктан текшерүү сейрек эмес, дайыма болушу керек, бирок ар бир ай сайын эмес.
6. Дозасы аз усулдар бар. Цифралык аппараттар дозаны 5–10 эсе азайтат; коргоочу алжапкыч (фартук) калган органдарды жабат; кош бойлууларга жана балдарга текшерүү өзгөчө этияттык менен, керек болгондо гана жасалат.
Маанилүү тактоо
- Флюорография — жалпы калк үчүн көбүнчө 2 жылда бир, ал эми белгилүү топтор үчүн (медицина кызматкерлери, мугалимдер, тамак-аш тармагы) жылына бир жолу — бул эреже катары ошондой, так сан өлкөнүн санитардык эрежелерине жараша болот.
- Компьютердик томография (КТ) — дозасы рентгенге караганда бир нече эсе чоң (\(5\)–\(10\) мЗв), ошондуктан ал «жылдык текшерүү» катары эч качан колдонулбайт — так көрсөтмө менен гана.
Өзүңдү текшер
Эмне үчүн «рентген жылына бир жолу» деген катуу эреже эмес, ал эми тиш ооруганда рентген сүрөтүн 1 айда эки жолу да алууга болот? (Жооп: себеби — топтолгон дозанын чоңдугу жана текшерүүнүн медициналык зарылдыгы: локалдык кичине доза жалпы чекке дээрлик таасир этпейт, ал эми зарылдыгы жок текшерүүнү жасоонун мааниси жок.)