Қысқа жауап
Социогенез теориялары — бұл қоғам мен мемлекеттің қалай пайда болғанын түсіндіретін ілімдер. Бір ғана «дұрыс» теория жоқ: әр теория қоғам дамуының негізгі қозғаушы күші ретінде әртүрлі факторды атайды — отбасын, келісімді, экономиканы, зорлықты, психологияны немесе географияны.
Негізгі теориялар
| Теория | Негізгі өкілдері | Қоғамның пайда болу себебі |
|---|---|---|
| Патриархалдық | Аристотель | Отбасы → ру → қауым → мемлекет; билік әке билігінен өседі |
| Қоғамдық келісім | Т. Гоббс, Дж. Локк, Ж.-Ж. Руссо | Адамдар қауіпсіздік үшін өзара келісіп, билікке құқық берді |
| Органикалық | Г. Спенсер | Қоғам тірі организм сияқты: бөліктері бар, эволюциямен дамиды |
| Марксистік | К. Маркс, Ф. Энгельс | Еңбек құралдары, меншік және таптар күресі қоғамды өзгертеді |
| Психологиялық | Г. Тард, З. Фрейд | Еліктеу, қорқыныш, көшбасшыға бағыну — қоғамның негізі |
| Зорлық теориясы | Л. Гумплович, К. Каутский | Бір тайпаның екіншісін жаулауы → билеушілер мен бағыныштылар |
| Ирригациялық | К. Виттфогель | Су арналарын реттеу қажеттілігі → басқару аппараты → мемлекет |
| Диффузиялық | мәдениеттанушылар | Идеялар мен технологиялар бір қоғамнан екіншісіне таралады |
Қалай түсіну керек
Әр теорияны «қозғаушы күш» арқылы есте сақта:
- Аристотель → отбасы;
- Руссо → келісім;
- Спенсер → организм және эволюция;
- Маркс → экономика;
- Фрейд, Тард → психика;
- Гумплович → зорлық;
- Виттфогель → су және география.
Сондықтан салыстыру сұрағында «бұл теория қандай факторды негізгі деп санайды?» деп сұрақ қою жеткілікті.
Ауызша жауап үлгісі
«Социогенез — қоғамның шығу тегі туралы ілім. Оның бірнеше теориясы бар. Патриархалдық теория бойынша мемлекет отбасынан өседі. Қоғамдық келісім теориясы адамдардың өзара келісуін негізгі себеп деп санайды. Марксистік теория экономика мен меншік қатынастарын алдыңғы қатарға шығарады. Ирригациялық теория суды реттеу қажеттілігінен мемлекет пайда болды дейді. Яғни теориялар бір-біріне қайшы емес, олар қоғам дамуының әртүрлі жақтарын түсіндіреді».
Өзін тексер
- Аристотель қай теорияға жатады? — Патриархалдық.
- «Адамдар келісім жасады» деген идея кімдікі? — Гоббс, Локк, Руссо.
- Виттфогель қандай факторды негізгі деп санады? — Су ресурстарын басқаруды.
Ескерту: оқулыққа байланысты теориялар саны аздап өзгеруі мүмкін, бірақ салыстыру принципі осылай қалады.