Кыскача жооп
Тизе мууну — адам денесиндеги эң чоң жана эң татаал муун. Ал жото жилик (сан сөөгү), чоң жилик (гирдин астыңкы сөөгү) жана тизе капкагынын катышуусу менен түзүлөт. Формасы боюнча блок-айланма (эки октуу) муунга кирет: негизги кыймылы — бүгүлүү жана жазылуу, кошумча — бүгүлгөн абалда бир аз айлануу.
1. Муун деген эмне
Муун — эки же андан көп сөөктүн биригип кыймылдоого мүмкүндүк берген бирикмеси. Ар бир муундун милдеттүү бөлүктөрү:
- муун беттери (кемирчек менен капталган),
- муун капсуласы,
- муун көңдөйү жана муун суюктугу (сүрүлүүнү азайтат).
2. Тизе муунунун түзүлүшү
| Бөлүк | Милдети |
|---|---|
| Жото жилик (сан сөөгү) | Муундун үстүңкү бети |
| Чоң жилик | Муундун астыңкы бети |
| Тизе капкагы | Муунду сырттан коргойт, жазылууга жардам берет |
| Муун капсуласы жана суюктук | Сүрүлүүнү азайтат, сөөктөрдү «майлайт» |
| Менисктер (жарым ай кемирчектери) | Сөөк беттерин тегиздейт, соккуну жумшартат (амортизация) |
| Байламдар (кайчылаш жана каптал) | Сөөктөрдү туруктуу кармайт, ашыкча кыймылга жол бербейт |
| Мышцылар жана сиңирлер | Кыймылды аткарат |
Негизги байламдар: алдыңкы жана арткы кайчылаш байламдар, ички жана тышкы каптал байламдар.
3. Мышцылардын иши
- Төрт баштуу мышцы (сандын алдыңкы бети) — бутту жазат.
- Эки баштуу мышцы жана жамбаш-тизе мышцылары — бутту бүгөт.
Мышцылар биригип иштегени үчүн бутту так башкарууга болот.
4. Муундун милдеттери
- Дене салмагын кармоо жана бутту кыймылдатуу.
- Басуу, чуркоо, секирүү, олтуруу.
- Соккуларды жумшартуу (менисктердин эсебинен).
5. Гигиена жана зыяндар
- Спорт алдында милдеттүү түрдө ысытуу керек.
- Тизе муунунун кеңири таралган жаракаттары: байламдын созулушу же үзүлүшү, менискинин жаракаты, капкактын чыгышы.
- Туура эмес бут кийим жана ашыкча салмак муунга зыян келтирет.
Текшерүү
Өзүңдү текшер: тизе муунунун негизги кыймылы эмне? — бүгүлүү жана жазылуу. Кандай бөлүк соккуну жумшартат? — менисктер. Эмне үчүн муун суюктугу керек? — сүрүлүүнү азайтуу үчүн.
Ошол эле план боюнча (сөөктөр → капсула → кемирчек → байламдар → мышцылар → милдет → гигиена) ийин же жамбаш мууну боюнча конспект жасап көрсөң, материалды бекемдейсиң.